Dersim Bayragi..
Sey Riza

Dersim jenosidini
Anma Gunu
Her Yil

12 Temmuz

baner

I. BLM
KEMAL襤ST TRK
M襤LL襤YET襤L襤襤NE
KARI ALEV襤 KRTLER
Dersim Alevilii ve
Mustafa Kemal'e
Kar覺 I. K羹rt
Ayaklanmets覺 'ndaki Rol羹
(Ko癟kiri, 1919-1921)
(*)

Hans-Lukas K襤ESER
Kaynak Munzur (Dersim etnografya dergisi) 2001 Ankara
Sayi 5 Sayfa 3-35

AYAKLANMA

Giri

1919'da K羹rdistan Teali Cemiyeti'nin 襤s簫tanbul'daki toplant覺s覺nda(1), Dersim k繹kenli gen癟 veteriner Nuri Dersimi s繹z羹 al覺r ve T羹rk h羹k羹metinin bu b繹l羹nmeden faydalanmas覺n覺 繹nlemek i癟in, S羹nni ve Alevi K羹rtlerin bar覺簫malar覺 y繹n羹nde bu milliyet癟i ayd覺nlar kul羹b羹 羹yelerini iknaya 癟al覺覺r. S繹yledikleri "iddetle reddedilir." Bu konuyla ilgili Nuri Dersimi an覺lar覺na unu ekler:

"Ne yaz覺k ki, b繹lgedeki ayaklanmalar es簫nas覺nda ne Alevi K羹rtler, S羹nni K羹rt ayaklan簫malar覺na ne de S羹nni K羹rtler, Alevi K羹rt ayaklanmalar覺na kat覺l覺rlar. Ayaklanmalar覺n iki ayr覺 kola b繹l羹nmesi T羹rk h羹k羹metinin le簫hine olmutur."(2)

Bu dinsel ayr覺l覺k niye? K繹kenleri nelerdir, hangi koullarda yer al覺r? Arat覺rmam, Birin簫ci D羹nya Sava覺 sonras覺 Osmanl覺 襤mparatorlu-u'nun 癟繹k羹羹n羹 izleyen ve Anadolu'nun bakans覺z kald覺覺 y覺llarda gelien Ko癟kiri-Dersim (1919-1922) bakald覺r覺 hareketi 羹zeri簫ne younlat覺. Hemen bir baka soru geliir: Neden Dersim K羹rtleri, ba覺ms覺zl覺k sava覺 d繹neminde (1919-1923) Kemalist rejime kar簫覺 ayaklanan ilk ve son K羹rtler(3) oldu?

(*) Hans-Lukas Kieser'in bu makalesi munzurder簫gisi taraf覺ndan Frans覺zca'dan T羹rk癟e'ye 癟evrildi. Za簫man eksikliinden dolay覺 yazar, bu 癟eviriyi sadece k覺s簫men kontrol edebildi.

Tarihsel olaylann anlat覺m覺yla (I. b繹l羹m) balayan arat覺rma, bu olayla簫r覺n Alevi y繹n羹n羹 sorgulayarak (II. b繹l羹m), sonu癟lar 癟覺karacakt覺r (III. b繹-l羹m).(4)

Haz覺rlan覺

Ko癟kiri bakald覺r覺s覺n覺n "Diyarba簫k覺r, Van, Bitlis, Elaz覺 ve Dersim-Ko癟kiri b繹lgelerini" i癟eren ba覺ms覺z "devlet" 繹zlemi, gen癟 K羹rt milliyet癟i簫lii i癟in 繹nemli bir aamad覺r. Asl覺nda, b繹yle bir K羹rt ba覺ms覺zl覺覺 ne XIX. y羹zy覺l覺n ortalar覺na doru g羹癟l羹 bir Botan Emir'i olan Bedirhan Bey'in, ne de J繹n-T羹rk ihtilalinden sonra 襤s簫tanbul'da kurulan birinci K羹rt Kul羹p簫lerinin amac覺 oldu. (1908)(5); bu zama簫na kadar halifeliin kald覺r覺lmas覺 hi癟 g羹ndeme gelmemiti. 襤smini Sultan Abd羹lhamit'ten alan "Hamidiye" ad覺ndaki S羹nni K羹rt airetlerinin s羹簫varilik alaylar覺n覺 1890'dan itibaren Ermeni milliyet癟iliine kar覺 ayakla-n覺覺, Birinci D羹nya Sava覺 ertesine kadar K羹rtlerin bir癟ounu T羹rk-Os-manl覺 devletine balayan as覺l ba覺 a癟覺k癟a g繹sterir.(6)

Dersimlilerin 癟ou T羹rk-Rus (1914-1917)(7) ve T羹rk-Ermeni yenil簫gisinden faydalanmaya 癟al覺m覺lar簫d覺r/^ Bu arada baz覺lar覺 a癟覺k癟a Rus ta簫raf覺n覺 tutmulard覺r. 1917'de, Dersim-

lilerle Rus komutan覺 Lahof ve Ermeni komutan覺 Murat Paa aras覺nda g繹r羹簫meler yap覺lm覺t覺r. 1918'de Ruslar覺n 癟ekilme tehditiyle kar覺laan Dersim, bir yar覺 繹zerklik kazanm覺t覺r. Baz覺 gen癟leri zorla askere alman覺n d覺覺nda T羹rkler, Dersimlileri kendilerine ka簫t覺lmalar覺 y繹n羹nde ikna edememiler簫dir. Ancak Birinci D羹nya Sava覺 so簫nuna doru karar verirler.

Ruslar 癟ekilir ve Ermeni g羹癟leri yaln覺z kal覺r kalmaz, T羹rk h羹k羹meti簫nin g繹z羹ne girmek ve ayaklanmalar覺 ona unutturmak gerektiini d羹羹nen baz覺 Dersindiler, kendilerine 繹denen pek 癟ok 羹crete de kanarak milis olur簫lar^

Dersim'in g羹癟l羹 airet aas覺 Seyit R覺za, kar覺 koymay覺 hep tehlikeli bulmutu, fakat sonunda Ovac覺k'taki airetlerin bir k覺sm覺yla birleip Er簫meni g羹癟lerini Erzincan ve Erzu簫rum'dan kovmaya karar verir. eki簫len Ermenilerin K羹rt k繹ylerine sald覺簫r覺lar覺ndan 癟ekinen Seyit R覺za'n覺n, an簫cak uzun s羹re teredd羹t ettikten sonra K羹rtleri korumak i癟in kat覺lmas覺n覺n Nuri Dersimi taraf覺ndan altmm 癟izil簫mesi 繹nemli bir tutumdur.

Ne Seyit R覺za ne de Dersimlilerin geneli Ermenilere kar覺 d羹man ol簫mak istemilerdir. Her zaman Der簫sim'in dou ve bat覺 b繹l羹mlerinin b羹-

y羹k bir k覺sm覺 Ermenilere kar覺 yap覺簫lan harekatlara kat覺lmam覺lard覺r.(10)

J繹n-T羹rk h羹k羹meti, Bektailerin ba覺 olan elebi Cemalettin Efendi arac覺l覺覺yla Dersimlileri T羹rk ordusu簫na kat覺lmalar覺 y繹n羹nde kendisine 癟ekmeye 癟al覺m覺t覺r. Kurmay, Rus ve Ermenilere kar覺 olan sava覺nda kesin bir 癟繹z羹m bekliyordu. elebi Efendi gibi o da mutlaka kat覺lmmas覺 gereken kutsal bir sava覺n portresini 癟izip du簫ruyordu. Fakat Dersim airetleri Rus ve T羹rk ordular覺n覺n hareketlerini izle簫mekle yetindiler.01)Nuri Dersimi, ay簫n覺 d繹nemde Hamidiye Alaylar覺n覺n tu簫tumlar覺n覺 duygulu bir ekilde anlat覺r:

"Dersim, T羹rk egemenliinden kurtulmu ve 繹zerklik kazanm覺t覺. Ne yaz覺k ki b繹lgenin g羹neyindeki K羹rt簫lerden oluan Hamidiye Alaylar覺 ile uzun zamand覺r k繹lelik yapan k繹yl羹ler yine kendilerini kulland覺rtt覺lar ve K羹rtlere yarar覺n覺n aksine, Rus ordula簫r覺na ve Ermeni kardelerine kar覺, g繹簫n羹ll羹 birliklerle bir intihar sava覺 s羹r簫d羹rd羹ler."0^

1919'dan 1922'ye kadar 襤stanbul, onlar覺n "ger癟ek bakenti olmutur."(13) K羹rt liderleri buradan, ne sosyal, ne dil, ne de k羹lt羹rel y繹nden uyuan bir oymak taraf覺ndan egemenlii alt覺na al覺nan, birka癟 bin kilometre douda yaayan bir K羹rt topluluunu seferber

etmeye 癟al覺覺yorlard覺. 1918'de 襤stan簫bul'da kurulan K羹rdistan Teali Cemi簫yeti (= KTC), genel bir ayaklanma haz覺rlamak i癟in b繹lgeye gen癟 ayd覺n簫lar g繹nderir. Sivas y繹resinde Zara, Divrii ve Kangal'da veteriner olarak 癟al覺an Nuri Dersimi, KTC 羹yesi olan Haydar Bey'le beraber 1919 hazira簫n覺nda Dersim'e gider. Beraberlerinde kitaplar ve K羹rt gazetesi olan "Jin"i g繹t羹r羹rler. Haydar Bey, mraniye'de KTC'nin bir ubesini a癟ar. Der簫sim'deki K羹rt hareketinin belki de anahtar ismi olan Alier, Armudan k繹y羹ndeki bir Ermeni arac覺l覺覺yla KTC efi Abd羹lkadir'den talimatlar alm覺t覺.(14) Alier, Haydar ve Alian'覺n babas覺 ve ayn覺 zamanda Ko癟kiri boy簫lar覺n覺n (airetlerinin) aas覺 olan Mus簫tafa Paa'n覺n aile yak覺n覺yd覺. 襤yi saz 癟alan, air ve KTC 羹yesi olan Alier, onun sayesinde Ko癟kiri-Dersim y繹re簫sinde 繹rg羹tlenir. Nuri Dersimi de (T羹rk ordusuna alman) dier ayd覺nla簫r覺n aksine Dersim'de bulunmutu.

Ko癟kiri ayaklanmalar覺n覺n gelecek簫teki liderlerinin toplant覺lar覺ndan biri Haydar'm kardei Alian'覺n oturduu Boazviran k繹y羹nde ger癟ekleti. Ali-an, Haydar, Nuri Dersimi ve Alier de kat覺ld覺lar. 1920'de Yellice (Kan-gal/Sivas)'de H羹seyin Abdal Tekke簫sinde05* airetlerle 繹nemli bir haz覺rl覺k

toplant覺s覺 yap覺ld覺. Bu toplant覺ya Can-began, Kurmean ve dier airetlerle b繹lgedeki b羹t羹n K羹rtler kat覺ld覺lar... Sevr Antlamas覺'na g繹re Diyarbak覺r, Van, Bitlis, Elaz覺 ve Dersim-Ko癟ki-ri b繹lgelerini i癟eren ba覺ms覺z bir dev簫letin oluumunu baar覺yla ger癟ekle簫tirmek i癟in hep birlikte silahlar覺 al覺p sonuna kadar savama karan ald覺簫lar.06* Bunlar, bir bak覺ma ayaklanma簫n覺n gelecekteki oyunculan say覺l覺rlar. Yani, ayaklanman覺n da ad覺n覺 ald覺覺 Sivas, Erzincan ve Dersim aras覺ndaki b繹lgede yaayan, say覺lar覺 y羹zbinlerle ifade edilen(17) ve Alevi T羹rk k繹yleri簫nin, komu airetlerinin -ki bunlar覺n bir k覺sm覺 Dersim'in(18) Alevi airetle簫ri- bulunduu b羹y羹k Alevi Ko癟kiri airetleridir. Ayaklanman覺n lideri ile ilgili N. Sevgen ve R. Apak gibi bir簫癟ok yazar, 繹zellikle Alier'in rol羹n羹 yorumlarlar:

"Haydar Bey'in bu ileri y羹r羹te簫cek bir tip olmad覺覺n覺 bilmek gerekir. Perde arkas覺nda as覺l ajan ve motor olan Alier vard覺."(19)

"Ba覺ndan beri, halk覺 k覺k覺rtan Alier'in rol羹 b羹y羹kt羹. Ko癟kiri Ayak簫lanmas覺 s覺ras覺nda, bu adam 癟ok say覺簫da k繹t羹 ilerin ger癟eklemesinde ele簫ba覺 ve y繹netici olarak kendini lanse

etti.(20)

Seyit R覺za, isyan s覺ras覺nda insiya-

tifi bakalar覺na; 繹zellikle delegesi (el簫癟isi) olan Nuri Dersimi'ye b覺rak覺r. Demek ki ayaklanman覺n bal覺ca li簫derleri olarak Ko癟kiri airet aalar覺n簫dan Alian ve Haydar'覺, ilk eleba覺 ve y繹nlendiriciler olarak da Alier ve Nuri Dersimi'yi sayabiliriz/20 Ko癟ki簫ri ve Dersim'in (繹zellikle Ovac覺k) di簫er airet aalar覺 da 繹nemli rol oynar簫lar/22* Alian ve Haydar, gizlilii ter簫cih ederler. rnein, 11 Mart ve 8 Ni簫san telgraflar覺n覺 baka aalar imzalar. Kas覺m 1920, Hozat'ta ayaklanan簫lar覺n yapt覺klar覺 bir toplant覺da, Anka簫ra'dan u isteklerde bulunulur:

* K羹rt esirlerinin serbest b覺rak覺l簫mas覺.

* K羹rtlerin 癟ounlukta olduu b繹l簫gelerden T羹rk yetkililerin geri 癟ekil簫mesi.

*  Ko癟kiri'ye  g繹nderilen  askeri g羹癟lerin geri 癟ekilmesi.

Hozat toplant覺s覺ndan on g羹n sonra, 25 Kas覺m 1920'de "Ankara B羹y羹k Millet Meclisi Bakanl覺覺na", ba覺m簫s覺z K羹rdistan hakk覺n覺 silah zoruyla kazanacaklar覺 tehditini i癟eren bir telg簫raf 癟ekildi.

Ayaklanma ve Bast覺r覺l覺覺

H羹seyin Abdal T羹rbesi'ndeki top簫lant覺da al覺nan kararlardan sonra K羹rt簫lerin eylemleri art覺 g繹stermiti. Askeri konvoylara ve karakollara sald覺簫ran K羹rtler, silah ve erzaklar覺 alarak kontrol羹 ele ge癟irdiler. Mustafa Ke簫mal'in 繹nemli politik baar覺lar覺na ramen -Erzurum (Temmuz/Austos 1919) ve Sivas (Eyl羹l 1919) Kongre簫leri ve Ankara'da a癟覺lan, Dersim'den de d繹rt milletvekilinin bulunduu(23) T.B.M.M. gibi- ayaklananlar ilerle簫me g繹sterir, i癟 ve d覺 d羹manlarla m羹cadele etmekle megul yeni kuru簫lan Ankara h羹k羹meti, 1920 bahar覺n簫da Haydar Bey'i mraniye valisi, kardei Alian Bey'i de Refahi簫ye'ye(24) atayarak, durumu sakinletir簫meye ve zaman kazanmaya 癟al覺覺r. Mustafa Kemal, 20 Aral覺k g羹n羹 Si簫vas'ta, Nuri Dersimi'yi tutuklat覺r, fa簫kat Seyit R覺za'n覺n tehditi 羹zerine ser簫best b覺rak覺lmas覺n覺 emreder; T羹rk mil簫liyet癟i liderinin Ankara h羹k羹metiyle adil tutum i癟inde olma 癟ar覺s覺 sonu癟簫suz kal覺r...

Apak, ayaklanman覺n patlak ver簫mesini, Zara kaymakam覺nm(25) k繹yl羹簫lerden, Zalim avu'un(26) geri g繹nde簫rilmesini istemesi 羹zerine gelitiini d羹羹n羹r. Bunlar eski geleneksel s覺覺簫naklar覺na sald覺rmay覺 kabul etmezler (bkz. II. b繹l羹m), fakat avu k繹y羹 terk eder etmez kald覺覺 yeri bildirme簫ye haz覺r olurlar. avu, eer affedilir簫se, kendi kendine teslim olaca覺n覺

s繹yler. Apak, 繹yle bitirir: "Kayma簫kam her iki teklifi de reddederek yan簫l覺 yapm覺t覺r."(27) Alt覺nc覺 S羹vari Alay覺, avu'u tutuklamak ve bir癟ok ka癟a覺 toplamak i癟in mraniye'ye g繹nderi簫lir.

Ordu ile kar覺 koyma 1921 ilkba簫har覺nda ger癟ekleir. T羹rk alay覺n覺n u簫batta mraniye'ye ge癟mesiyle K羹rt簫ler ehri ele ge癟irirler (7 Mart). Bir簫癟ok asker ve komutan Halis 繹ld羹r羹簫l羹r, dierleri teslim olur. mraniye olaylar覺 yeni Ankara h羹k羹metini zor duruma d羹羹r羹r(28) ve ayn覺 zamanda baka airetleri isyanc覺lara kat覺lmala簫r覺 konusunda cesaretlendirir. Kangal, Ko癟hisar, Divrii, Zara, Refahiye, Kuru癟ay ve Kemah 癟evrelerini (T羹rk簫lerle ibirlii yapmakla su癟lanan zen簫gin K羹rt aalar覺n覺n isyanc覺lar taraf覺n簫dan tutukland覺klar覺 yerler) ele ge癟irir簫ler.

Ankara h羹k羹meti bir taraftan aske簫ri yasay覺 bildirirken (10 Mart)(30) ve Ko癟kiri'ye 繹nemli b繹l羹kler g繹nderir簫ken , dier taraftan da Mart ortalar覺n簫da, isyanc覺lara bir komisyon g繹nderir ve Sivas valisi arac覺l覺覺yla, ayaklan簫ma hareketini frenlemek ve b繹lmek amac覺yla 繹nemli ah覺slara bildiriler yollar.(31) Rahmi Apak'a g繹re h羹k羹簫met, b繹ylece ayaklanmay覺 bar覺癟覺l yolla sonland覺rma iyi niyetini g繹ste-

rir. "Airet aalar覺n覺n ve Hozat eyh簫lerinin" cevab覺 olumsuzdur:

"Ordu bir s羹redir b繹lgemizde M羹sl羹man ve gayri-M羹sl羹manlann say覺s覺n覺 tespit etmek i癟in say覺mlar yapmaktad覺r. Bu tespitleri yaparak anla覺l覺yor ki, h羹k羹met, t覺pk覺 Ermeni簫lere yapt覺覺 gibi K羹rtleri de yok etme簫yi planl覺yor. Demek ki meru-m羹da-faa say覺l覺r; Ko癟kiri airetinin tutumu dorudur."(32)

Asl覺nda, h羹k羹metin bu "diploma簫tik" taktii baar覺yla sonu癟lanacakt覺. Ko癟kiri ve Ovac覺k airetleri bir s羹re sonra yaln覺z kal覺rlar. Haydar Bey bile bakald覺r覺ya kar覺 mesafesini korur.

13 Mart 1921'de, Merkez Ordusu komutan覺 Nurettin Paa, "Ko癟kiri Ayaklanmas覺'n覺 bast覺rmak" i癟in emir al覺r. T羹rk ordu generali, ifreli telg簫rafla, mraniye olaylar覺n覺n bu ayak簫lanman覺n ne denli yeni ve 繹nemli ol簫duunu g繹sterdiini ve bunun youn askeri yollarla 癟ember alt覺na al覺nmas覺 gerektiini, Merkez Ordusu komuta簫n覺na bildirmiti.(33) Erzincan'da bulu簫nan komutan arac覺l覺覺yla Nurettin Pa簫a u direktifleri vermitir:

Operasyonlar覺n iddeti, isyan覺 y羹簫r羹tenlere doru y繹nelir. Halk覺n g羹ve簫ni kazan覺lmak ve h羹k羹metin din ayr覺簫m覺 yapmadan b羹t羹n yurttalar覺n m羹lklerini, hayatlar覺n覺, onurlar覺n覺 ve

haklar覺n覺 koruduunu inand覺rmak ge簫rekir. (...) Ba覺 癟ekenleri ve k覺k覺rt覺c覺簫lar覺 tutuklay覺p, Sivas Merkez komu簫tanl覺覺na transferlerini salamak ge簫rekir. Bunlar覺n m羹lkleri m羹sadere edilecek, evleri y覺k覺lacak ve yak覺la簫cak. Bunlar tek tek deil de k繹y hal簫k覺ndan ise bu ilem b羹t羹n k繹ye uygu簫lanacakt覺r.

Nurettin Paa, 3 Nisan'da birimle簫rine, u c羹mle ile son bulan baka emirler de iletir:

"Bast覺na operasyonlar覺n sonucu dorultusunda, Ko癟kiri airetini, ya bir daha ayaklanamayacak sekile ge簫tirme ya da onu b繹lerek u ana kadar oturduu b繹lgeden s羹rme emri verile簫cektir."^

簾yi niyet g繹stergesi ile Alevi-S羹n-ni fark覺ndan s繹z eden birinci c羹mle d覺覺nda, komutan覺n emirlerinden ya簫p覺lan al覺nt覺lar, ordu operasyonlar覺n覺 balat覺r balatmaz, k繹ylerin ve sivil簫lerin maruz kalacaklar覺 ak覺nlar覺n de簫recesi hakk覺nda hi癟 羹phe b覺rakm覺yor.

"繹z羹m" askeri mi olmal覺yd覺? As簫keri yasa bildiriminden sonra isyanc覺簫lar, isteklerini b羹y羹k derecede dei簫tirerek ve ba覺ms覺z K羹rdistan yerine otonom bir vilayet isteinde buluna簫rak iki kez Ankara'ya telgraf 癟ekmi簫lerdi:

"B羹y羹k Millet Meclisi Bakan覺na:

Y繹netimin ve adaletin bir K羹rt va簫lisinin elinde bulunduraca覺 ekilde bir vilayetin kurulmas覺n覺 istiyoruz. Bu vilayet K羹rtlerin 癟ounlukta oldu簫u Ko癟kiri, Divrii, Refahiye, Kuru-癟ay ve Kemah kazalar覺n覺 i癟eren b繹l簫gelerden olumal覺d覺r.

11 Mart 1337 (=1921)

Sadattan(36): Alier

Ko癟kiri Airet Aalan:

Muhammet ve Taki.

Dersim Airet Aalan:

Mustafa, Seyit Han,

Muhammet, Munzur."(37)

Bakald覺ranlar覺n kendileri bile 繹nemli imtiyazlara haz覺rlard覺, en az覺ndan s繹zl羹 olarak... Dier taraftan bir癟ok hat覺n say覺l覺r kii de ayaklan簫madan uzaklat覺klanna dair Sivas va簫lisi ve askeri komutanl覺a mektuplar g繹nderdiler. O d繹nemde Sivas'ta vali olan Ebubekir Haz覺m Tepeyran'a g繹簫re, Nurettin Paa askeri hareketten vazge癟mek istemiyor ve binlerce ma簫sumun 繹l羹m羹n羹 planl覺yordu.(38)

Askeri harekatlann detayl覺 krono簫lojisine girmeyeceim.(39) Fakat nas覺l s覺ralan覺rlar, nas覺l son bulurlar? Haz覺r簫l覺klar d繹rt hafta s羹rer. 11 Nisan 1921'de Merkez Ordusu, b羹t羹n bi-

rimleriyle operasyonlar覺 balat覺r. Apak, bir g羹n i癟inde, iki k繹y羹n yak覺-l覺m覺 ve egerli(40) b繹lgesinin "temiz簫liini" anlat覺r: S羹rekli olarak m羹lkle簫rin zorla al覺nd覺覺, kad覺n ve 癟ocuk, si簫villerin 繹l羹m羹n羹n yer ald覺覺, canavar簫ca bir yakla覺m. Bu olaylar, B羹y羹k Millet Meclisi'nde, b羹y羹k tart覺mala簫ra yol a癟acakt覺. Apak ayn覺 zamanda, isyanc覺lann T羹rk k繹ylerini terk ettik簫lerini de s繹yler.(41) Askeri yollarla ve d羹manlanndan (kar覺tlanndan) daha 羹st羹n bir organizasyonla ordu, bu te簫mizleme iini s羹rd羹r羹r. 24 May覺s'ta Nurettin Paa, generale u mesaj覺 g繹nderir:

"mraniye'ye yap覺lan bask覺n ope簫rasyonu bitmek 羹zere. u ana kadar F覺rat, Erzincan ve mraniye aras覺n簫daki b繹lgeyi temizledik ve 500 kadar isyanc覺 繹ld羹rd羹k."(42)

l羹mc羹l 癟arp覺malar Haziran 1921 'e kadar devam eder. Sivilleri de katarsak 繹ld羹r羹lenlerin ve daha sonra da a癟l覺ktan 繹lecek olanlar覺n say覺s覺 癟ok daha fazlayd覺. Ko癟kiri-Dersim Alevi K羹rtlerine kar覺 yap覺lan bask覺n覺n mant覺覺 ve karakteri, Kemalist T羹rk H羹k羹metinin "medeniyet" ad覺na 1937-1938 y覺llar覺nda ger癟ekletirece簫i etnosidi hissettirir. Fakat boyutu kar覺lat覺nlamaz ve tarihi durum bir簫癟ok y繹nden deiiklik g繹sterir.

T羹rk ba覺ms覺zl覺k sava覺n覺n anlat覺簫s覺 tabii ki Yunanl覺lara (Bat覺 cephesi), Ermenilere (Kuzey-dou) ve Frans覺z簫lara referans olur ve 繹zellikle bat覺 ve i癟 Anadolu'da ger癟ekleen istanbul ve m羹ttefikler taraf覺ndan y繹nlendiri簫len monarik bakald覺r覺lar覺 da bir bir sayacakt覺r. Fakat bu anlat覺, T羹rk nas簫yonalizminin, 繹ncelikle Ko癟kiri-Der-sim K羹rtleri taraf覺ndan hak talep edi簫len bir b繹lgeye -Kuzey Dou Anado簫lu- ayak bast覺klar覺 olay覺n覺 unutmama簫l覺d覺r. Bu isyanc覺lar覺n inziva nedenleri kat katt覺: Corafi, inan癟sal (dini), mil簫letleraras覺^ ve sosyal 繹l癟羹de, ki ai簫ret aalar覺 ve Dou Anadolu'daki b羹簫y羹k toprak aalar覺, Ermeniler'den al覺簫nanlar覺 yasaya uygunlat覺r覺lmas覺 繹l-癟羹s羹ndeki beklentileri i癟in 羹mitlerini Ankara merkez h羹k羹metine balama簫lar覺 daha g羹venli idi. Yard覺mlamay覺 繹nleyen ihanetler, airetleraras覺 anla簫mazl覺klar, kar ya覺lar覺 ve tek tek ayaklanmalara kar覺 yap覺lan youn askeri darbe uzun bir urala haz覺r簫lanm覺 olmas覺 ve bir K羹rt ayd覺n覺n覺n s繹yledii gibi, "Saf ve ulu bir fi-kir"in(45) meyvesi olmas覺na ramen, bu ayaklanmaya 癟ok ge癟meden kanl覺 bir son verir.

T羹rkiye B羹y羹k Millet Meclisi (=TBMM)'ye(46) Yank覺

16 Mart 1921'de, Osmanl覺 Meclisi Mebusan覺 ingilizler taraf覺ndan da覺t覺簫l覺r. Ayn覺 y覺l覺n 23 Nisan覺nda Mustafa Kemal ve yak覺nlar覺, Ankara'da yeni bir Meclis olutururlar. T.B.M.M., birbu癟uk y覺l sonra, 1921 Ekim ba覺n簫da, Ko癟kiri dosyas覺n覺 ele al覺r. K羹rt bakald覺r覺 konusu ve askeri darbe g羹簫n羹m羹ze kadar T羹rkiye'den silinme簫yecektir...

Ayaklanman覺n baar覺s覺zl覺覺ndan sonra, savaanlar覺n 癟ou Dersim'e s覺簫覺n覺rlar. T.B.M.M., yeni bir arat覺rma komisyonu g繹nderir (Tetkik Heyeti). Raporunda Alier ve Nuri Dersimi'yi elaba覺 olarak belirler. Sivas'ta Harp Divan覺, onlar覺 繹l羹me mahkum eder, Mustafa Kemal, onlar覺 ayaklanman覺n dier tutuklular覺na tan覺d覺覺 genel af簫f覺n d覺覺nda tutar, fakat Dersim'de T羹rk adaletinin d覺覺nda kal覺yorlar簫d覺/4^

T羹rkiye B羹y羹k Millet Meclisi'nde uzun tart覺malardan sonra, olaylardan "Bat覺l覺 devletlerin haberdar olmas覺 gerekmedii"(48) nedeniyle Ko癟kiri Olaylar覺n覺 gizli tutma karar覺 al覺nd覺. Erzurum'dan Mustafa Durak Bey gibi birka癟 milletvekili taraf覺ndan kar覺 d羹羹nce savunulmutu: "lkemizde ger癟ekleen k繹t羹 olaylar覺 b羹t羹n d羹n簫yaya duyurmal覺y覺z. Herkes bilsin... 羹nk羹 beyler, 羹lkemizdeki bu k繹t羹

olaylar toplumdan saklad覺覺m覺z i癟in ger癟ekleiyor."(49) Engel a癟覺kt覺: Ordu g羹c羹n羹n k繹t羹ye kullan覺lmas覺 ve su癟簫luluk olay覺 tart覺man覺n ana sorunu ha簫line geldi, hi癟bir milletvekili ink璽r edemedi:(50) "itiraf edelim" der i癟ile簫ri Bakan覺 R覺fat Paa.(51) Fakat tehlike簫de olan yurdu acilen kurtarma g繹revi tam ve a癟覺k bir arat覺rmay覺 engeller. "Arkadalar, 羹lkeyi kurtarmak i癟in 癟aba g繹sterelim, ilk olarak, 羹lkeyi kurtarmal覺y覺z."(52) Bu "y羹ce s繹z羹n", "sak覺ncal覺" olmas覺na ramen, seans簫lar覺n gizli protokolleri sesli ve a癟覺k bir tart覺ma izlenimi verir.

"K羹rt" kelimesi ancak otuzlu y覺l簫lar覺n ba覺nda tabu haline gelir; genel olarak K羹rt k繹kenini kabul etmeyen ideoloji hen羹z olumam覺t覺. 1921'de 繹nemli olan askeri birlikti. Ermenile簫re yap覺lanlar da bilin癟alt覺nda gizli kalmam覺t覺r. Bu olanlara kar覺 yap覺簫lan bir癟ok hat覺rlatmaya bir de Ko癟ki簫ri bask覺n覺 tart覺malar覺 eklenir. Bunlar, daha ilk oturumda, g繹r羹meyi a癟覺k m覺, yoksa kapal覺 m覺 tutmak gerektii sorgulan覺rken ortaya 癟覺kar. Emin Bey, gizli g繹r羹meler talebinde bulu簫nur* yabanc覺lar覺n unlar覺 s繹yleyecek簫lerini belirterek, "Dindalar覺na kar覺 b繹yle bir tutum sergileyen, H覺risti-yanlara kar覺 neler yapmaz?" der.

Ayaklanman覺n  kabul g繹rmeyen

objektifleri tart覺man覺n d覺覺nda ka簫l覺r.(53) "Alier bu ekiyac覺l覺a siyasi bir renk kat覺yordu" c羹mlesi genel tu簫tumu 繹zetler.(54) Ayaklananlar覺n d覺la-n覺覺n覺 羹癟 ekilde g繹rebiliriz: isyanc覺簫lar覺 belirlemek i癟in k繹t羹 s繹z sarf etme tercihi;(55) vatan haini ilan etme;(56) ve yabanc覺 para (Rus, ingiliz) ald覺覺 ek簫linde su癟lama.(57) Bu son su癟lama ko簫nusu tart覺mada s繹z edilir edilmez hemen Dersim milletvekilleri taraf覺n簫dan kar覺 癟覺k覺l覺r.(58) Dier iki kritikle ilgili ise baz覺 milletvekilleri genel af isteinde bulunur, b繹lge i癟in adalet istemeye kadar giderler.(59)

Dersim'in d繹rt milletvekilinden biri olan Hasan Hayri Bey, tarihte uzun bir gezinti yapmay覺 gerekli g繹簫r羹r, hatta ald覺ran Sava覺'ndan sonra Yavuz Sultan Selim'in, "Alevilerin kafalar覺n覺 u癟urduu (...), kurtulanlar覺n Dersim Dalar覺nda sakland覺覺..."(60) olay覺na kadar 癟覺kar. Belki bu konu簫mas覺yla zaman harc覺yor, fakat bu kanl覺 bask覺n覺n nas覺l gelitiini dile getiriyordu. Eskinin K覺z覺lbalar覺 ah'la ibirlii yapt覺klar覺 i癟in idam edilmilerdi, sava sonras覺 Dersim Alevileri ise Ruslarla ibirliklerinden dolay覺 vatan haini olarak su癟lanm覺簫lard覺/60 ilgili b繹lgenin bir baka veki簫li Erzincan'dan Emin Bey, Refahi簫ye'den T羹rk Alevi ailesine yap覺lan-

lardan s繹z eder: M羹lkleri al覺n覺r, kar覺簫s覺 ka癟覺r覺l覺r ve Alevi olarak su癟襤anan aile babas覺 ise sadist癟e 繹ld羹r羹l羹r.(62)Dersim vekili Mustafa Bey, askeri sald覺r覺n覺n Ko癟kiri K羹rtleriyle s覺n覺rl覺 olmad覺覺n覺 kan覺tlamak i癟in T羹rk k繹y簫l羹lerinin de ayn覺 zamanda 繹ld羹r羹ld羹簫羹n羹 dile getirir.(63)

II. BOLUM

DERSM'DE ALEV KONUSU

Ayaklanmay覺 balatan motifler, sebepler ve 癟覺karlar nelerdi? Hangi durum buna izin verdi? 襤syanc覺lar a癟覺k癟a milli bir ama癟 dile getirirler: Ba覺ms覺z bir K羹rdistan.

Entellekt羹el ve yurtsever Nuri Dersimi yaz覺s覺nda, ilk planda bunu g繹sterir. Fakat bu tek sebep olmaktan uzak. Bu hareketi besleyen bir癟ok ne簫den vard覺r. Apak, bu isyan覺 K羹rt ba簫覺ms覺zl覺覺na giden yoldaki ilk 繹nemli ad覺m olarak g繹rmekle birlikte, tipik bir Kemalist olarak, b羹t羹n ayaklan簫malarda olduu gibi burada da yaban簫c覺 g羹癟lerin m羹dahalesine iaret eder.(64) Apak, bu yorumunda yan覺l簫maktad覺r. Bu ayaklanman覺n sebepleri d繹rt noktada anlat覺labilir:

1) Jeopolitik ve tarihi durum. (Os簫manl覺 襤mparatorluunun 癟繹k羹羹nden sonra Ortadou ve 繹zellikle g羹癟l羹 ve merkeziyet癟i  T羹rk  milliyet癟iliine kar覺 Dou Anadolu)

2) K羹rt milliyet癟ilii (Bata ayd覺n簫larca yay覺lan)

3) Dersim Alevilii(65) (Etnik-din-sel ve k羹lt羹rel farkl覺l覺k g繹steren)

4)  Dersim b繹lgesinin  y羹zy覺ll覺k kar覺 koyma durumu (覺karlar覺n覺 ko簫ruma ve kendine 繹zg羹 yaam ekille簫rine bal覺 olarak).

Bu ikinci b繹l羹mde, bu ayaklanma簫ya 繹nayak olan Dersim'deki farkl覺l覺k簫lar覺 g繹rmeye 癟al覺覺yoruz. Son iki nok簫ta -Alevilik ve kar覺 koyma- bizi 繹zel簫likle ilgilendirir, fakat bunlar ilk iki noktaya bal覺 kal覺rlar, 繹yle ise onlar覺 da g繹z ard覺 edemeyiz. Her durumda eksik, tamamlanmam覺 bir tek amaca y繹nelik say覺labilir; bu konuda kesin ve tam bilgi almakta zorlan覺yoruz.(66)

Alevilik ve Dersim B繹lgesinde Alevi Ameli

Aleviler kimdir? Bu terim T羹rki簫ye'de XIX. y羹zy覺la kar覺 "sapk覺n mezheplik" anlam覺na gelen K覺z覺lba s繹zc羹羹n羹n yerine ortaya 癟覺kar. nce siyasi terim olarak kullan覺lan "sapk覺n mezheplik", ilk olarak Safeviler i癟in kullan覺l覺r (XV. y羹zy覺l). ii mezhebin-

 den olan Safevilerin propagandas覺 es簫nas覺nda bir癟ok T羹rkmen onlara kat覺-hr.(67) Bektailer, K覺z覺lbalan tarikat-lat覺rmaya 癟al覺覺rlar.(68) Bektailer, Yeni癟erilie bal覺l覺klar覺ndan 繹t羹r羹 Osmanl覺 襤mparatorluunda farkl覺 im簫tiyazlardan yararland覺lar.(69) Osmanl覺簫lara kar覺 koymalar覺ndan 繹t羹r羹 (XVI. yy'da) sayg覺nl覺覺 k覺r覺lan K覺z覺l簫ba/Aleviler, y羹zy覺llarca sapk覺n ola簫rak g繹r羹ld羹ler. iiler gibi onlar da ne halifeyi ne de ulemalar覺 tutuyordu. XVI. y羹zy覺l覺n ba覺nda ayaklanmalar覺簫n覺n baar覺s覺zl覺klar覺 sonucu, dini veci簫belerini gizlilikle s羹rd羹r羹yor ve ula覺簫m覺n az olduu b繹lgelere, 繹zellikle Dersim'e 癟ekildiler.

Eer, "Bir Alevi, Islamiyete ge癟簫meden 繹nce Yahudi veya H覺ristiyan olmal覺yd覺" yarg覺s覺 Alevilerin geneline y繹nelik olsa da, 繹zellikle Dersimlileri damgalad覺覺 d羹羹n羹lebilir.™

S羹nnilikteki dini kurala g繹re Ale簫viler, a癟覺k癟a mezhep sapk覺nlar覺d覺r. ts-lam覺n be art覺ndan biri olan dine inanmay覺 kabul ederler, vecibelerini yerine getirmezler (birlemeden sonra bile), kutsal kitaplara sadece simgesel olarak 繹nem verirler (Kur'ana ve di簫er kitaplara kesin ger癟eklik bi癟mez-ler)(71) ve Arap癟ay覺 dini dil olarak ka簫bul etmezler. G羹n羹m羹zde de 癟at覺an Alevi ve S羹nniler aras覺nda 繹nemli 繹l-

癟羹de u癟urumlar vard覺r. G羹n羹m羹z K羹rt ve T羹rk gen癟leri bile u 繹zl羹 s繹簫z羹 bilirler: "Kim iki (ya da 羹癟...) Ale簫vi 繹ld羹r羹rse Cenneti hak eder."(72) Bu arada alt覺n覺 癟izmek gerekir ki Alevi簫lik, XVI. y羹zy覺lda Perslerin resmi di簫ni haline gelen Caferiye formundaki Ortodoksluk, iilikten 繹nemli 繹l癟羹de ayr覺l覺r. Caferiye de, S羹nnilik gibi Kur'an覺n belirttiklerini ve hadisleri kabul eder. "Aleviliin, -birka癟 konu ve ortak iilik sembol羹ne ramen-hem S羹nni Ortodoksluundan hem Caferiye'den uzak olduunu s繹yle簫mek yanl覺 olmaz."(73) Alevilikte Ali'nin yeri, tanr覺sald覺r. T覺pk覺 H覺risti簫yanl覺kta 襤sa gibi. S羹nnilere g繹re "Ali dier insanlar aras覺nda bilge ve fazi簫letli biri; iiler Ali'nin mucizelerine inan覺rlar, peygamberlerden sonra on簫lar覺n s繹ylediklerini yerine getiren biri olarak inan覺l覺r." Oysa Aleviler, Ali'yi "peygamberlikte var olan ruh ve Tan簫r覺n覺n insan olarak ortaya 癟覺kmas覺 ola簫rak g繹r羹rler.(74)

Aleviler genellikle T羹rk癟e konu簫ur. Din ve kitaplardaki buyruklar覺n dili T羹rk癟edir. Hac覺 Bekta Veli bile T羹rk癟e yazm覺t覺r. Tunceli/Dersim, Elaz覺, Varto ve Mu dolaylar覺ndaki Alevilerin 癟ou K羹rt癟e (Zazaca ya da Kurman癟i) konuur. Alevi K羹rtler ay簫n覺 zamanda Mara, Malatya b繹lgeleri

ile Sivas, Erzincan ve Erzurum dolay簫lar覺nda bulunurlar.(75) K羹rtlerin baz覺la簫r覺 Safi mezhebi S羹nnilerindendir. T羹rkiye'de Alevilerden 癟ok olan Ha簫nefi mezhebinden ayr覺l覺rlar. Fakat af覺lik ve Hanefilik aras覺ndaki fark S羹nni ve Aleviler aras覺ndaki kadar 繹nemli deildir. Asl覺nda 癟ou Safi K羹rtler, Alevileri ve Yezidileri K羹rt olarak kabul etmezler; onlar Kurman-癟i ya da Zazaca konusalar da, kendi簫lerini 繹yle kabul etseler bile.(76) Tersi簫ne, onlar覺n d羹羹ncesi de ayn覺 ekilde簫dir. B繹lgede yaayan Aleviler iki so簫runla kar覺 kar覺yalar: S羹nni K羹rt 癟o簫unluuna ve Osmanl覺/T羹rk devletine kar覺.(77)

G羹n羹m羹zde de Dersim k繹ylerinde 癟ok az cami bulunur. Aleviler b羹y羹k 癟ounluu oluturur.(78) 1980'li y覺llar簫da k繹yl羹ler i癟in Devlet taraf覺ndan yapt覺r覺lan camiler, "Bat覺'dan gelen memurlar" i癟in konut ya da ambar olarak kullan覺l覺r.(79) Aleviler, dinsel ve sosyal 繹zellikte bir toplant覺 olan "Cem"de birleirler: Dini bayram, or簫tak yemek, ayn覺 zamanda "parlamen簫to" ve yarg覺 kurumu...(80) Cem b羹y羹k bir salonda ya da yaz aylar覺nda a癟覺k havada ger癟ekletirilebilir. Toplant覺簫n覺n ortas覺nda Dede bulunur ve 癟evre簫sindeki erkekler, kad覺nlar ve 癟ocuklar ya s覺ras覺na g繹re dizilirler. Erkekler

ve kad覺nlar camilerde olduu gibi ay簫r覺lmazlar. S羹nni komular, bu toplan簫t覺lar覺 y羹z羹nden Aleviler ve "na-mus"lar覺 konusunda 繹nyarg覺da bulu簫nurlar. Aleviler, 癟ok evlilie (istisna簫lar d覺覺nda) kar覺d覺rlar; erkek ve kad覺簫n覺n sosyal konumu 簾slam覺n geri kalan b繹l羹m羹ne g繹re daha eit g繹r羹n羹r.

Dini Cem t繹renlerinde ve bayram簫larda0^ lokma da覺t覺m覺, bir payla覺簫m覺n g繹stergesidir. Bu lokman覺n bir ikram deeri vard覺r ve ayn覺 zamanda aile i癟inde, komular, k繹yler vs. ara簫s覺nda payla覺m覺 temsil eder. Alevilik i癟inde ger癟ekletirilen g羹癟l羹 tarikat yap覺s覺na bir birim ve genel payla覺m 羹topyas覺 eklenir.(83) Reddetme, Alevi簫liin bir baka g羹癟l羹 繹zelliidir; dini alanda vecibeler, camiler, Ramazanda oru癟 vs. yoktur; siyasi alanda merke簫ziyet癟i devlete kar覺 ve XIX. yy. orta簫lar覺ndan 繹nce emirliklere kar覺 olma; dil alan覺nda resmiyet kazanmam覺 olan iki dili (Zaza ve Kurmanci) kul簫lanma... Alevi tarihinin protestocu bir bilince sahip olmas覺 a覺rt覺c覺 deil. Alevilik, s覺rlarla dolu savunmac覺 az覺nl覺k dinidir: Dini konularda hi癟 bir eyi a癟覺k癟a s繹ylemez. Dinlerde belirli simge, sert dogmalar, "saf ve zor" hak davalar覺n bulunmamas覺, Alevilere kimliklerini ortaya koymadan yeni unsurlar(84) sokmaya olanak salar.(85)

 Bunu dorulamaya ve yeniden uydur簫maya devam ederler. Dersim'in duru簫mundan 繹nceki y羹zy覺llarda g羹癟l羹 bir dini badat覺r覺c覺l覺a ve y羹zy覺hn ba簫覺ndan beri, ba覺ms覺z bir K羹rdistan fikrine kar覺 h覺zl覺 bir g繹r羹 a癟覺kl覺覺na ve altm覺l覺 y覺llardan itibaren de sos簫yalizme kar覺 koyma olana覺 sala簫m覺t覺r. Aleviliin bu genel a癟覺kl覺覺 baz覺 Kemalist fikirler i癟in de ge癟erli簫dir. T羹rkiye'deki baz覺 Aleviler, dinin devlete bal覺l覺k g繹stergesi eklinde yer alan laiklie deil de "ger癟ek la簫iklie" kucak a癟m覺lard覺. Burada S羹nni Hanefilik ye tutulur.

Karma覺k dini bal覺l覺klara ramen Alevi 繹rg羹tlerinde 癟ok az hiyerari (aama fark覺) vard覺r.(86) Alevi seyyid-ler, peygamber ailesinden geldiklerini ve s覺k s覺k Hac覺 Bekta'a yak覺n ermi kiilerle akrabal覺klar覺n覺 dile getirirler. Dede(87) s覺fat覺 dini, sosyal ve siyasi li簫der olarak 繹nemli bir rol oynuyordu. Bumke, Dersim'in dier b繹lgelere k覺簫yasla "Hi癟 bir tarihte, dier K羹rt top簫raklar覺ndaki gibi bir airet sistemi ge-litirmemitir"(88)der. -Tarihi belirsiz簫lik sebebiyle- airetler aras覺 kavgala簫r覺n g羹ndemde olduu ve yaamak i癟in ekiyal覺覺n gerekli olduu bir durumu idealletirmekten ka癟覺nmak gerekir. Dersim'in sosyal s繹m羹r羹n羹n d覺覺nda tutulduunu g繹stermek zordur.(89) Ke-

malistler -Tanzimat'tan sonra ortaya 癟覺kan merkeziyet癟i devletin yapt覺覺 gibi- 癟ou cahil olan bu kiilerin olumsuz hetorodoks y繹nleri 羹zerinde dururlar. 1930'lu y覺llarda 襤癟ileri Ba簫kan覺n覺n bir yaz覺s覺nda unlar okunur:

"S羹nniler Devlete bal覺d覺rlar ve onun i癟in 癟al覺覺rlar. (...) Dersim'in 癟o簫unluunu oluturan iiler (Aleviler) k繹t羹l羹klerin bal覺ca nedenidir. Halk, duygulan 羹zerinde otoritesi olan de簫deler ve seyitlerin olduu gibi aala簫r覺n da esiridir. "(90)

Baz覺 S羹nni K羹rtlerdeki eyhler gi簫bi, baz覺 seyitler keramet sahibi kiiler olarak g繹r羹l羹rler. Aleviler, "mucize簫vidir" derler. Keramet 繹l羹m ile yok olmaz. Mezarlara yap覺lan ziyaretler buradan gelir. Keramet doa羹st羹 bir-eydir, heryerde bulunabilir. Keramet ya da bir tekke pirinin ve eyhin g繹re簫vi sadece seyitlere atfedilemez. Bum-ke'ye g繹re(91) seyitler bal覺 olduklar覺 airetlerle s覺n覺r b繹lgelerde ya覺yorlar簫d覺. Ba覺ms覺z, fakat yoksul ya覺yorlar簫d覺. Cem t繹renleri, onlar覺 bir 繹l癟羹de k繹y ilerinden kurtar覺yordu. Ald覺klar覺 hakk覺n bir k覺sm覺n覺 kendilerine ay覺r覺p, bir k覺sm覺n覺 da ihtiyac覺 olanlara veya zor durumdaki k繹yl羹lere da覺t覺yorlar簫d覺 (Bu, s繹ylediklerimizi doruluyor). te yandan Nuri Dersimi'nin tan覺kl覺簫覺nda olaan羹st羹 g羹ce sahip seyitler

de g繹r羹yoruz: Seyit R覺za ve babas覺 Seyit ibrahim Aa. Nuri Dersimi, Dervi Cemal airetine de deinir: Bu ah覺s hayat覺n覺 kervan rehberlii yapa簫rak kazan覺rd覺, "Seyit olduklar覺 i癟in ne onlar ne de yolcular覺 hi癟 bir zaman sald覺r覺ya uramad覺lar."(92) Kemali ta簫raf覺ndan tutulan Erzincan ve Dersim airet listeleri, airet ba覺ms覺z seyitle簫rin veya Dervi Cemali gibi, kendi airetlerini oluturan seyitlerin varl覺簫覺n覺 ima eder.(93)

Dersim'de(94) 癟ok say覺da kutsal yer bulunur. Cemevi ve ziyaret yerleri olan bu b繹lgeler ula覺lmas覺 zor da簫larda bulunurlar. Cemevi ve ziyaret yerleri genellikle bir ermiin t羹rbesi, bir 癟emeden ve bir aa癟tan oluur. rnek olarak, g羹n羹m羹zde Munzur Baba'n覺n olunun defnedildii yer olan D羹zg羹n Baba ve B羹y羹k eme ziyaretleri 羹nl羹d羹r. Buraya 癟ok say覺簫da Alevi gider ya da gitmek ister. Ba簫z覺lar覺 bu ziyareti aile piknii olarak g繹r羹rler, fakat baz覺lar覺 da bir g羹c羹n varl覺覺na inan覺rlar ve oraya dua etme簫ye giderler. Hastalar iyileme umu簫duyla; 癟ocuu olmayan 癟iftler ise bir deiiklik beklentisiyle giderler. Baz覺 b繹lgelerde tekkeler bulunurdu.(95) Bir de -Ortodoksiyi huzursuz eden- bir簫癟ok manast覺r ve Ermeni kiliseleri bu ziyaretler nedeniyle kullan覺l覺rd覺.(96)

Dersim Alevileri ve Ermeniler

Bir癟ok bulgu, Dersimlilerle Erme簫niler aras覺nda inan癟 y繹n羹nden bile s覺簫k覺 balar olduunun kan覺t覺d覺r. Dier b繹lgelerin aksine Dersim k繹yleri, 癟ok dinliydi... H覺ristiyanlar (Ermeniler), Aleviler, S羹nniler... 1914'de Ermeni簫lerin oturduu b繹lgelerdeki say覺m ve簫rileri, i癟inde kilise ve bazen de Erme簫ni okulu bulunan, iki ile 羹癟y羹z insa簫n覺n yaad覺覺 bir癟ok k繹y羹 g繹sterir. Bu k繹ylerdeki Ermeni ve K覺z覺lba n羹fus簫lar覺 genellikle birbirlerine denkti. Bu veriler ayn覺 zamanda b繹lgede Ermeni k繹ylerinin say覺s覺n覺n az olduunu da g繹sterir.(97) Bruinessen, XIX. y羹zy覺l覺n sonuna doru 癟ok say覺da zor durumda bulunan Ermeni'nin Alevilii ve K羹rt dilini benimsediini ve Alevi-K羹rt halk覺na tamamen kar覺t覺klar覺 konusu簫na deinir. Molyneux-Seel ise 1914-1918 Sava覺 繹ncesinde Dersim'i ziya簫retinde kar覺lat覺覺 Alevi K羹rtlerin 癟ounun Ermeni as覺ll覺 olduklar覺n覺 kaydeder.(98)

Duran b繹lgesinde 1906'dan beri militan olan Ermeni Rupen 繹yle ya簫zar^: "Bizim aziz Karape de onlar覺n azizlerinden biriydi."

Seyit R覺za'n覺n emireri F. Doan ise, Vank Kilisesine H覺ristiyan Erme簫niler kadar Alevi K羹rtlerin de s覺k s覺k gittiini belirtir.(100) 1936-1938 Ayak-

lanmas覺n覺n liderlerine kar覺 su癟lama belgesi de, propagandalar覺ndan birin簫de bu kilisenin 繹zellikle rol羹n羹 do簫rular/10"

Ermeni Garo Sasuni'ye g繹re, Der簫sim'de militanl覺k yapan Ermeniler bu b繹lgedeki K羹rtlerle dostluk ilikileri i癟indeydiler. Sasuni, I. D羹nya Sava覺 s覺ras覺nda Dersimliler'in, bir癟ok Er簫meni'yi kurtard覺klar覺n覺 dorular.(102) Ayn覺 sayfada, Hamidiye Alay覺n覺 olu簫turan g羹癟l羹 K羹rt airetlerinin onlara d羹man olduu konusunda 羹z羹nt羹le簫rini belirtir. "K羹rtlerin babas覺" olarak 癟ar覺lan Sultan Abd羹lhamit, 1891 y覺簫l覺nda bir d覺 tehdite kar覺 (繹zellikle Rus) bir de Dersim ve Musul'da K羹rt簫lerin bakald覺r覺lar覺na ve Ermeni ayak簫lanmalar覺na kar覺 S羹nni K羹rtlerden oluan Hamidiye Alaylar覺n覺 kurmu簫tu.00^ O d繹nemde Alevi airetleri ile Ermeniler, J繹n-T羹rklerin Abd羹lha-mid'e kar覺 yapt覺klar覺 devrimi (1908) alk覺larlarken, S羹nni K羹rtler bakal-d覺r覺rlar.(104) Dersimliler savaa yer yer kat覺l覺rlar; 1915'te J繹n-T羹rk h羹k羹me簫tinin organize ettii Ermenilere sald覺簫r覺 olaylar覺na daha da az kat覺l覺rlar. Tam tersine, Dersim s覺mak b繹lgesi rol羹n羹 oynuyordu. Gozaros de Alexa-nian'覺n kendisi de belli bir s羹re bura簫da saklanm覺t覺r. unu yazar:

"Dersim'de K羹rtler aras覺nda yeni

bir hayata balam覺 癟ok say覺da Erme簫ni bulunuyordu..."(105)

Nuri Dersimi'ye g繹re 36.000 Er簫meni, Dersimliler taraf覺ndan kurtar覺l簫m覺t覺; bu da T羹rk h羹k羹meti taraf覺ndan iddetli eletirilere yol a癟abilirdi.(106) Buna ramen Dersimliler, Anado簫lu'nun b羹y羹k bir k覺sm覺n覺 i癟eren bir Ermenistan plan覺n覺 kabul edememi簫lerdi. Bu nedenle 1918'de(107) Ermeni komutan覺 Murat Paa ile anlaama簫m覺lard覺r. Mustafa Kemal'e(I08) de ay簫n覺 tavn koymulard覺r.

Ermenilerden iki y覺l sonra, 1917'de, 癟ok say覺da K羹rt'羹n -ve saV dece isyan覺n Botan'dan Dersim'e ka簫dar yay覺lanlar, bakald覺ranlar deil-de, benzer kaderle kar覺lat覺klar覺n覺 belirtmek yarars覺z deildir.(109) D繹rt y覺l sonra; Mart 1922'de yeniden ayaklanan K羹rtler, T羹rk h羹k羹metinin t覺pk覺 Ermeniler gibi(n0) onlar覺 da yok etmek niyetinde olduunu bildiklerini bir telgrafla Ankara'ya bildirdiler. Rahmi Apak 繹yle der:

"T羹rklerin Ermeniler gibi K羹rtleri de yok edecekleri s繹ylentisi b羹t羹n b繹lgeye yay覺l覺yordu."(111)

Nuri Dersimi'ye g繹re, merkez or簫dusu komutan覺 Nuri Paa, bir癟ok kez unu dile getirmitir:

"T羹rkiye'de 'zo' (=Ermeniler) di簫yenleri yok ettik, ayn覺 ekilde 'lo'

(=Dersim K羹rtleri) diyenleri de ben yok edeceim."(112) 3-5 Ekim 1921 Ko癟kiri Ayaklanmas覺n覺n bast覺r覺lma簫s覺ndan sonra, Ermeniler gibi yok edil簫me g繹r羹nt羹s羹 Ankara'da B.M.M. g繹簫r羹melerinde b羹y羹k yank覺lara yol a癟ar. "襤syanc覺lar, Alevi-K羹rtlerin de Ermeniler gibi yerlerinden edilecek簫leri d羹羹ncesini yaym覺lard覺, bu da is簫yan覺n b羹y羹mesine yol a癟m覺t覺r."013) "mraniye'den ge癟en bir temen, 'Ermeniler gibi sizi de bitireceim' diyerek b繹lge K羹rtleri aras覺nda pani簫e yol a癟m覺t覺."(114) Dersim'de da覺t覺簫lan K羹rt gazetelerinde K羹rtlerle Er簫meniler kar覺lat覺nlm覺t覺.(115) "Ermeni簫ler gibi bizim de kafam覺z覺 u癟ururlar" s繹ylentisi yay覺l覺yordu/116) "Ceza baha簫nesiyle mraniye'de olanlar, Afrika barbarlar覺n覺n bile kabul edemeyecek簫leri a覺r覺l覺ktayd覺 ve bu da Dersimlileri korkuya bouyordu. B繹yle bir ey Er簫menilere kar覺 bile yap覺lamazd覺."(117) "Doru, Erzincan'a sald覺ran Ermeni簫lere bile b繹yle vahet uygulanmam覺簫t覺."01*0 Sadece bir tek referans覺m var: Ali Kemali'nin bize s繹ylediine g繹re, Ankara'ya gitmek i癟in Sivas vilayeti簫ne sald覺ran binlerce Dersim isyanc覺簫s覺ndan yirmi kadar覺, k羹癟羹k bir k繹y羹 yama ettiklerini ve oturanlar覺 繹ld羹r簫d羹klerini u s繹zleriyle dorularlar: "Ermenilere yapt覺klar覺n覺z覺 size geri 繹d羹yoruz."019)

Alevi Dersim'簾n Bakald覺r覺 ekli

Dersim tarihi az incelenmi olma簫s覺na ramen, farkl覺 yazarlar(120)u nok簫tada birleirler: Bu b繹lge bir癟ok y繹n簫den Osmanl覺 imparatorluu 'na ancak formel olarak bal覺yd覺. (Ger癟ekte pek bal覺 deildi) nemli y繹nlerden Der簫sim egemenliini koruyordu; bu da a癟覺k癟a vergi 繹demedii ve orduya as簫ker temin etmedii anlam覺na gelir.020 Bu da Dersim'in devaml覺 bir ayaklan簫ma haz覺rl覺覺 i癟inde olduunu g繹ste簫rir.022* Safavilerin yan覺ndaki K覺z覺lba ge癟mii bir tarafa, ald覺ran'da ah is簫mail'in yenilgisinden sonra (1515) Osmanl覺 egemenlii alt覺nda kurula簫cak olan S羹nni K羹rt prensliklerine kar覺yd覺; onlardan uzak duruyordu.(I23) G羹癟lenen, top ve silahlarla olduu ka簫dar sert bir ideoloji ile de silahlanan Kemalist devlet, aalar ve dedeler ta簫raf覺ndan y繹nlendirilen cahil, geri kal簫m覺 halk覺 medeniletirme ve modern簫letirme misyonunu yerine getirerek ancak 1930'lu y覺llarda bu s覺覺nak-da-覺n direniini k覺rm覺t覺r.(124)

Dersim (Tunceli b繹lgesi) g羹n羹m羹簫ze kadar aa覺lanm覺l覺覺yla bilinir. Kan覺t覺n覺 g繹rmek i癟in de T羹rkiye'nin bat覺s覺nda oturan bir癟ok kiiyle konu簫mak yeterlidir. Hatta 癟ocuklar覺n kim-liklerindeki doum yerinin baka bir

yeri g繹stermesinin daha iyi olaca覺n覺 d羹羹nen aileler bile vard覺r.

Dersim'i oluturan K羹rtlerin bir k覺sm覺 b羹y羹k yabani K覺z覺lba airetin-dendi.

Bu c羹mleler, Dersim'e komu olan Harput (Elaz覺) b繹lgesinde doan (1898) ve b羹y羹yen bir Ermeni taraf覺n簫dan yaz覺l覺r:(i25) "Yabani K羹rt airetleri K覺z覺lbalar taraf覺ndan tutulan b繹lgede tehlikeli olarak bilinen bir da yolun簫da 羹癟 saat y羹r羹mek" ona 癟ok tehlike簫li g繹r羹n羹yordu.(126) Dersim, egzo-tik(127) bir b繹lge olarak insanlar覺n kafa簫s覺nda nas覺l bir ekilde oluabilirdi? T羹rklerin 癟ok az urad覺覺 bu b繹lgede ekiyal覺覺n 羹st羹nde durmak Kemalist propagandas覺 i癟in zor deildi. Halk覺n kendisi de g羹vensizlikten ikayet癟i idi.(128) Asl覺nda, adaletin elinden ka癟簫mak i癟in Dersim'e s覺覺nmak isteyen komu b繹lgelerden bir癟ok katil vard覺. S覺覺nmak isteyen birini devlete teslim etmemek bir癟ok aa i癟in namus ii idi.(129) F. Doan, ayaklanmalar esna簫s覺nda, ordu ile ibirlii yapan, genel簫de onlar olduu i癟in kendi kendine 繹f簫kelenir.03^

Dersim milletvekili Hasan Hayri Bey, hemehrilerini parlamento 繹n羹n簫de savunmak gerektiini d羹羹n羹r ve ekiyal覺覺n neden yay覺ld覺覺n覺 anlat覺r: K覺y覺ma urayan mezhep  sapk覺nlar覺

dalara s覺覺nmak zorunda kalm覺lar簫d覺. D覺anya y繹nelik gelitirdikleri k羹簫癟羹k ticaretlerinde, K羹rt olduklar覺 i癟in s繹m羹r羹ld羹ler. Tek varl覺klar覺 olan ko簫yun, ke癟i ve s羹t 羹r羹nlerinden al覺yor簫lard覺. "Bu nedenle Dersim'de ekiya-l覺k yayg覺nla覺yordu ve 癟ok k繹t羹l羹k getiriyordu, fakat buna ramen Der簫sim islam dininden ayr覺lmad覺, bunu yapmaya da niyeti yoktu."(13l) Alevile簫rin y羹zy覺llar boyu S羹nni devletlerle kar覺 kar覺ya olduklar覺n覺 hat覺rlatmak gerekir ve bu da yok etme m羹cadele簫si ile 癟覺覺r覺ndan 癟覺k覺yordu.

Apa癟覺k olan bu durumda, 癟evre簫sinde imam Ali ve Pir Sultan Abdal gibi yerel gelenekleri 繹rnek alarak, ehitlik ve fedakarl覺k din ve k羹lt羹r羹 oluarak, din daha 癟ok bir silahl覺 sa簫va halini al覺r.(132)

1916 y覺l覺nda Ermenilerin 繹ld羹r羹l簫mesinden korkup ayn覺 ey onlara da yap覺l覺r diye, 癟evredeki Osmanl覺 garni簫zonlar覺na sald覺r覺 d羹zenlemek amac覺y簫la03^ Dersim'de bir癟ok Alevi K羹rt airetleri bir seyitin 繹nderliinde D羹zg羹n Baba'ya giderler. 1920'de Yellice'de H羹seyin Abdal Tekke-si'nde Ko癟kiri Ayaklanmas覺n覺n haz覺r簫l覺klar覺 i癟in 繹nemli bir toplant覺 yap覺l覺r. Kangal ve Divrii b繹lgesindeki Ha簫san Baba Tekkesi de ayn覺 zamanda 繹zg羹r K羹rdistan fikri ve silahl覺 bir

癟arp覺ma gereklilii 羹zerine konuan簫lar覺n, 繹zellikle de Alier'in toplant覺 yeriydi.<134) Ko癟kiri Ayaklanmas覺ndan 癟ok az iir g羹n羹m羹ze kadar gelebil簫mitir.0350 iyi bir air olan Alier, Ali'ye ve Alevi sembollerine de dei簫nir:

Yemin edenler elmaya Z羹lf簾k璽r覺 M羹rtezaya Geriden teller 癟ektiler Biz uymay覺z ekiyaya

Dilo yaman yaman yaman iyan g覺rto berf u duman Mera biin ahe merdan Ew dermane hemu derdan(136)

Ali'nin k覺l覺c覺 Z羹lfik璽r, yemin edenler aras覺nda kesilen ve payla覺lan elma, Ali'ye yap覺lan 癟ar覺 XVI. yy'da K覺z覺lbalar覺n 癟arp覺ma zaman覺na ka簫dar 癟覺kan belirgin bir Alevi simgeleri idi. Alier de bunlar覺 Z羹lf簾k璽n temsil eden bir k覺l覺癟 羹zerine isyanc覺lara ye簫min ettirerek ve Z羹lfik璽nn kestii el簫may覺 yerken Ali'nin ei Fatma'n覺n dualar覺na bavurarak tekrar kulla-n覺r.(137) Dini b羹y羹tmemek gerekir: Ali簫er'in bu iiri de sadece son d繹rtl羹kte ve nakaratta ortaya 癟覺kar. Bir baka a覺k olan A覺k Sefil Gazi'nin iirinde sadece bir 繹nceki dizede Tanr覺ya ya-

kar覺 vard覺r.(138) Ayr覺ca, milli konular da bu iirlerde yer al覺r.(139) Bu iirin son k覺tas覺 T羹rk癟edir, nakarat覺 ise Kur-manc癟a yaz覺lm覺t覺r.(140) Bu da Ko癟kiri-Dersim hareketlerinin ne dil ne de et簫nik konularda bir d羹zen birlii i癟inde olduklar覺n覺 g繹sterir. I. B繹l羹mde de s繹ylediimiz gibi, bir癟ok T羹rkmen k繹y羹 bu harekete kat覺l覺r ve Alier de ayn覺 zamanda onlara T羹rk癟e rehberlik yapar.

(141)

III. BLM

MERKEZ襤YET襤L襤E

VE M襤LL襤YET襤L襤E

KARI DERS襤M

XIX. yy'dan itibaren S羹nni K羹rt簫ler 羹zerinde eyhlerin oynad覺覺 rol羹 ve milli ayaklanmalardaki ilikilerini incelemi olan Martin van Bruines-sen'i referans alarak(142), k覺saca unu 癟覺kard覺m:

*  Reformlar ve 襤mparatorluun merkezileme sonras覺nda K羹rt emir-darlar覺n ortadan kald覺r覺lmas覺 airetle簫rin arac覺s覺 olarak eyhlerin rol羹ne 繹nem kat覺yordu.

* Ermenilerin lehine gelien d覺 si簫yasi bask覺lar (H覺ristiyan g羹癟ler) ve Dou Anadolu'da bat覺l覺 dini misyo-

nerlerin varl覺覺 K羹rtler ve Ermeniler aras覺nda tansiyonu y羹kseltiyor ve eyhlerin rol羹n羹 g羹癟lendiriyordu.

* Reformlar az覺nl覺klar覺n genellikle airetin bor癟lu olduklar覺 K羹rt aalar覺簫na bal覺 olan H覺ristiyan k繹yl羹lerin korunmas覺 amac覺n覺 g羹d羹yordu. H覺ris簫tiyan g羹癟lerin desteinden cesaret alan bu az覺nl覺klar, airetlere 繹deme yapmaktan ve mal vermekten vazge癟簫meye 癟al覺覺rlar.

* Reformlar覺n olduu kadar H覺ris簫tiyan g羹癟lerin etkisi de XIX. y羹zy覺l boyunca, 羹st羹nl羹kleri ve ayr覺cal覺kla簫r覺n覺 b繹ylece g羹ndeme getirmeyi g繹ren K羹rtler aras覺nda rahats覺zl覺k yarat覺r. eyhler(143) s繹zc羹l羹k yap覺yor ve bu du簫rumda da 繹nc羹l羹k yap覺yorlard覺.

Durum, hangi 繹l癟羹de ve neden Dersim Alevi K羹rtleri'ninkinden farkl覺l覺k g繹sterir?

* Dersim'le kar覺lat覺r覺lacak ne bir rahats覺zl覺k, ne de iyiletirecek eyhler vard覺. Kemalistlerden 繹nce ve merke簫zi otoriteyi yerletirmek i癟in bir癟ok giriime kar覺, hi癟kimse Dersim'de yasa ve deiik yaam eklini g羹nde簫me getirmeyi baaramad覺.  S覺覺nak-da olarak, Osmanl覺 merkeziyet癟ilii簫ne ve yollar覺 羹zerindeki J繹n-T羹rklere kar覺 bir tak覺m baar覺lar g繹stererek kendilerini savunuyorlard覺.

*  Dersim'e yerlemi bat覺l覺 dini

misyonerler olmad覺. Dersimliler, Er簫menilerin lehine olan d覺 siyasi bask覺簫n覺n onlar覺 ilgilendirdiini d羹羹nme簫diler (Bu d羹羹nce pek yak覺nda "B羹簫y羹k Ermenistan" plan覺 ortaya 癟覺kt覺簫覺nda deiecektir).

* Bat覺, ayr覺 olan bu b繹lgeye bir et簫kide bulunamazd覺, zaten ilgilenmi簫yordu da...

* Arazi airet癟ilii sistemi, az ge簫limi gibi g繹r羹n羹r.

Dersim'in Alevi-K覺z覺lbalan, "s覺簫mak dalar覺nda" kimliklerine yap覺簫lan her t羹rl羹 sald覺r覺dan kendilerini ko簫ruyarak kar覺 tutum alm覺lard覺r. Der簫sim, sadece Osmanl覺 kurulular覺na kar覺 deil de Bektailere kar覺 da bir簫癟ok 繹zg羹rl羹kten yararlan覺yordu. Der-sim'de bulunan Alevi kurumu, Bekta-ilerinki ile 癟ok az balant覺da idi. Do簫u Anadolu'daki Aleviler i癟in Der簫sim'deki dedenin birinci otorite sahi簫bi olduu s繹ylenir.(144) Nuri Dersimi ile bir g繹r羹mesinde elebi Cemalet-tin Efendi'nin u s繹zleri 癟ok anlaml覺簫d覺r:

"Y羹zy覺llar 繹nce Hac覺 Bekta Veli, Dersim'deki airetleri birletirmek i癟in (Bektailerle) b繹lgeye birka癟 misyoner g繹nderir. Fakat onlar 繹ld羹k簫ten sonra, zamanla oullar覺 onu unu簫turlar ve ayr覺l覺p tamamen K羹rt olur簫lar. Kendi istek ve d羹羹ncelerine g繹re

ak覺l ve mant覺k d覺覺 bir din gelitirirler ve Dersindiler bunu kendi kurallar覺na g繹re d羹zenlerler..."(145)

Bektai d羹zeninin 羹st temsilcisi, Dersimlileri savaa kat覺lmaya 癟a覺r覺r, baar覺l覺 olamaz (bkz. 1. B繹l羹m). On簫lar i癟in Kemalistlerin oluturaca覺 ye簫ni g羹ce kar覺 kendilerini savunmak mant覺ks覺z deildi, ilk T羹rk milliyet癟i簫lerinden birka癟覺 Bektai olduklar覺n覺 s繹ylerlerdi.046* T羹rk olan ve Hac覺 Bekta kurumu(147) kimliini ta覺yan Anadolu Alevilerinin b羹y羹k 癟ounlu簫unun Kemalizme kar覺 d羹manca bir tutum sergilemediklerinin alt覺n覺 癟izmek gerekir. Tam tersine; laik dev簫letin bir vatanda覺 olarak daha 癟ok hak ve eitlie sahip olma umudu ile onu destekliyorlard覺. Alevi k繹ylerinin Dousu i癟in de ayn覺 ey ge癟erli idi.(148) Mustafa Kemal, Alevilere yak覺n oldu簫unu s繹yl羹yor ve laiklii 繹ne s羹rerek b羹y羹k bir koz elde ediyordu. B繹ylece Kemalizme kar覺 Aleviler aras覺nda bir tutars覺zl覺k olduu sonucuna vara簫biliriz.

Fakat halifeliin kald覺r覺lmas覺ndan 繹nceki y覺llarda gelien propaganda, Dou'ya; 繹zellikle K羹rt S羹nnilerin 癟ounluuna kar覺yd覺. Bu propaganda b羹t羹n M羹sl羹manlara, dine kar覺 olan簫lara ye "T羹rk topraklar覺n覺n" b繹l羹n簫mezliine kar覺 savamalar覺n覺 istiyor-

du. K羹rtlere baz覺 haklar ve K羹rt aa簫lara 繹nemli unvanlar s繹z羹 vererek b羹簫y羹k baar覺 g繹sterdi. Van Bruinessen 繹yle yazar:

"Halifelik ad覺 alt覺nda T羹rk-K羹rt kardeliine 癟ar覺da bulunan Kema簫listler, K羹rt milliyet癟ilerin 癟ar覺lar覺n簫dan daha 癟ok baar覺 elde ettiler. "(149)

Ekrem Cemil de, Erzurum ve Si簫vas Kongrelerinden sonra T羹rk lideri簫nin kazand覺覺 kiileri ve K羹rt b繹lgele簫rini sayarak u sonuca ula覺r:

"Bu d繹nemde, sadece Mustafa Ke簫mal'le birlemeyen Ko癟kiri aalar覺, silahlara sar覺l覺yor ve K羹rt kimlikleri簫ni kan覺tl覺yorlard覺.(150)

G羹癟l羹 airet dinamii "1880'de eyh Ubeydullah, 1925'te eyh Sait ve 1961 'de Mustafa Barzani gibi li簫derleri, milli ve dini bir konuma ile kaynat覺rmay覺 baararak seferberlik halini alm覺t覺r."050 Dier durumlarda, genelletirilmi ve uzun s羹reli bir di簫renii s羹rd羹rmekte zorlanm覺t覺r. Ko癟簫kiri'de, bu d羹羹nce doal olarak ai簫ret dinamii aras覺na dayand覺r覺l覺yor簫du. Fakat dini bir konumaya girmi簫yordu. Milliyet癟ilik hi癟 dinin yerini alm覺 m覺yd覺? Hi癟 bir zaman... Alevi簫ler, 繹zellikle de Dersimliler, daha 癟ok yeni inan癟lar ve d羹羹nceler y繹n羹nde kimliklerini yeniden yaratma eili-mindeydiler. Belki de Ko癟kiri-Der-simliler u c羹mle ile 繹rneklendirilebi-lecek Kemalist J繹n-T羹rk d羹羹ncesin簫den etkilenen bir anlay覺覺 癟ok erken kazanm覺lard覺: "... Sadece askeri ege簫menlik deil, ayn覺 zamanda dini ve si簫yasi egemenlik de geleceimiz i癟in hayati bir meseledir. "(152)

1918 y覺l覺 sonundan itibaren hemen hemen her K羹rt k繹y羹nde kurulan "K羹rt Kul羹pleri", "Hereyden 繹nce, K羹rt ehirlerinin K羹rtl羹羹n羹 ve 襤s簫laml覺覺 korumak" amac覺ndayd覺.(153) 襤s簫lama sayg覺 ve K羹rt-T羹rk kardeliin簫den s繹z eden Kemalist vaadlerle 癟ok 癟abuk yetindiler. Baz覺 S羹nni K羹rtler i癟in Ko癟kiri sadece bir Alevi ayaklan簫mas覺 idi.(154) Dersim'in Alevi K羹rt bir簫lii, onu k覺nayan ve su癟layan bir dine yap覺lan 癟ar覺 ancak kendi sava覺n覺 k繹r羹kleyebilirdi. T羹rk ba覺ms覺zl覺k sa簫va覺 kazan覺l覺r kazan覺lmaz, Kemalizm 繹ncelikle Dersim d覺覺nda, S羹nni K羹rt簫lerin yaam ekillerine ve dinlerine kar覺 sald覺r覺ya ge癟er.

Ko癟kiri 繹rneini kastederek, Ro-bert Olson'un u yazd覺覺ndan 繹nemli dersler 癟覺kar覺labilinir: "eyhler aala簫ra g繹re ayaklanma lideri olarak daha g羹venilirdi; birletiricilik 繹zellikleri, geni bir birim oluturmak i癟in gerek簫liydi, ve... daha milliyet癟i idiler."

Olson, biraz ilerde 繹yle devam eder:

"1921 Ko癟kiri Ayaklanmas覺nda, din ve dil farkl覺l覺klar覺n覺n oynad覺覺 rol ne olursa olsun, 1925 Isyan覺ndakin-den daha 繹nemsizdir. Bu ayn覺 zaman簫da bir geveklikti: S羹nni-Zaza-Naki-bendi 襤syan覺 din, dil kar覺覺kl覺覺 ile da簫ha g羹癟l羹 ve daha birleik olabilir簫di."05^

Ermenilere y繹nelik tutum bu iki hareketi mant覺kl覺 bir ekilde ay覺rde-der. Ko癟kiri Dersimlileri 癟oktand覺r geleceklerinin Ermenilerinki gibi ola簫ca覺n覺 g繹r羹rken ve Alier de, 繹rnein, bir Ermeni habercisine yard覺m eder簫ken, eyh Sait Ayaklanmas覺 onlara kar覺 mesafesini korur ve bu da dini (S羹nni) kurtarmay覺 ama癟lad覺覺 i癟in簫dir.056* Ko癟kiri'ye k覺yasla, dine bal覺簫l覺覺 a癟覺k癟a daha g羹癟l羹 idi.(157)

Olson'un incelemesinde, "K羹rtler taraf覺ndan g繹t羹r羹len ilk b羹y羹k milli isyan eyh Sait'inki olmutur." Van Bruinessen ile beraber, "A癟覺k癟a ne di簫ni ne de milli olduunu" s繹yleyebili簫riz.058* Dini isteklerde bulunmayan bir isyan覺 "dini" olarak adland覺rmak g羹癟簫t羹r. Ko癟kiri Ayaklanmas覺 "laik" taraf簫s覺zl覺a deil, daha 癟ok T羹rk milliyet癟i簫lii ve merkeziyet癟iliine kar覺yd覺. Ba覺ms覺z bir K羹rdistan istei ile Ko癟-kiri-Dersim ideolojisi 襤stanbul'daki entellekt羹el K羹rtlerin radikal grubu簫nun d羹羹ncesinden ilham alm覺t覺r.

Eski babakan ve cumhurbakan簫lar覺ndan Celal Bayar 繹yle der:

"eyh Sait, K羹rt islam Cumhuri簫yeti kurmak istiyordu. (...) Dersim is簫yan覺 d羹羹ncesi tamamen bir K羹rt po簫litikas覺 idi. Dorudan doruya 繹zerk bir K羹rt h羹k羹meti kurmak istiyorlar簫d覺. (...) Dersimlilerin en 羹lk羹c羹 olan簫lar覺 K羹rt sorununu konumak i癟in Ko癟kiri'de bir araya geliyorlard覺. (...) Bana g繹re, Ko癟kiri Ayaklanmas覺 di簫erlerinden daha 繹nemlidir. "(159)

Ko癟kiri Ayaklanmas覺ndan yakla簫覺k on y覺l sonraki Ararat 襤syan覺 (1930), 繹nceki iki ayaklanman覺n bir bak覺ma meyvesi idi. 1925'teki kanl覺 bask覺n, sava覺 s羹rd羹rme isteinde olan eski T羹rk ordu komutan覺 襤hsan Nuri komutas覺nda ve beraberindeki birka癟 airetle 1925 Ayaklanmas覺n簫dan kurtulan grubu kasteder.

Ararat 襤syan覺n覺n temelinde Erme簫nilerle ibirlii ve bir entellekt羹el K羹rt kuruluunun destei bulunuyor簫du (Hayb羶n). Corafi y繹nden de Ko癟-kiri-Dersim'e benzer; Diyarbak覺r, Van, Bitlis, Elaz覺 ve Dersim-Ko癟ki-ri b繹lgelerini i癟eren ba覺ms覺z bir K羹r-distan istei vard覺.

Ararat 襤syan覺, bir d覺 destekten ve Ermeni Cumhuriyetine yak覺n oluun簫dan yararlanmasa da, daha 癟ok b繹lge簫sel devlet stat羹kosunun politik kurba簫n覺 olur.(160)

1925'te Dou Dersim'de birka癟 airet eyh Sait g羹癟lerine arkadan sald覺rm覺lard覺, 1930'da bunun aksine, K羹rt milisleri (Aleviler) cezaland覺r簫mak ve Ararat 襤syan覺n覺 bast覺rmak i癟in ibirlii yapan Dou ve Bat覺 Dersim airetleri, Seyit R覺za komutas覺nda bir簫leirler.

1936-1938 Dersim Ayaklanmas覺 (Seyit R覺za ile beraber) Dou Anado簫lu'da Ko癟kiri'nin balatt覺覺 iki sava aras覺ndaki K羹rt bakald覺r覺lar覺n覺n pa簫rantezini kapat覺r. K羹rt-Alevilerle be簫raber ikisi de hemen hemen ayn覺 b繹l簫geyle ilgilenirler. 襤ki durumda da Dersim'de bir kimlik i癟in, bir de tabii ki haklar覺n覺n korunmas覺n覺 da i癟eren bir sava vard覺r. Bu "tutuculuk"a K羹rt milliyet癟ilii eklenir; okumu liderler olan Alier ve Nuri Dersimi'nin varl覺簫覺 bir bak覺ma garanti oldu. Tarih ak覺簫覺n覺n g繹sterdii 1936-1938 Ayaklan簫mas覺 bu kadar geni bir milli K羹rt d羹簫羹ncesi ile beslenemiyordu. Alier 繹l簫d羹r羹lm羹, Nuri Dersimi, isyan s覺ra簫s覺nda s羹rg羹n edilmiti. Ko癟kiri-Der-sim 襤syan覺, K羹rt milliyet癟iliini radi簫kal hale getirmi ve K羹rtleri, Kema簫list devletle dorudan ilk kez kar覺 kar覺ya gelmesini salam覺t覺. 1936-1938 Ayaklanmas覺nda Dersimliler, b繹yle a癟覺k bir kar覺 koyma giriimin簫de bulunmaya cesaret eden ilk ve son olduklar覺n覺 kan覺tlad覺lar. ok b羹y羹k bir airet kaybettiler. Kemalistler, Dersim'deki Alevi K羹rtlere sald覺ra簫rak, ilk kal覺nt覺lar覺 1921'e dayanan bir operasyon gelitirdiler. Bu askeri operasyonlar, 1915'teki Ermeni olay簫lar覺n覺 hat覺rlat覺r.

襤ncelememi be varsay覺mla bitiri簫yorum. Olaylardan alman ger癟ek so簫nu癟lar yerine, 癟al覺mam覺 繹zetleyen fi簫kirlerin bir "繹zetini" oluturur bu var簫say覺mlar. Baz覺lar覺 ge癟mi b繹l羹mlerde zenginletirilmi anlat覺mlar i癟erir (III ve V.), dierleri, bir k覺sm覺 benim arat覺rmam olan sezgili ve genelleti簫rilmi varsay覺mlard覺r. (I ve II.)

I. Birinci D羹nya Sava覺'n覺n hemen sonras覺na kadar, entellekt羹el ilhaml覺 K羹rt milliyet癟ileri dini kullanmadan m羹cadeleyi balatmay覺 baaramad覺簫lar.

II. T羹rkiye'de K羹rt Ayaklanmalar覺 (1938'e kadar) belirgin bir Alevi-S羹nni b繹l羹nmesiyle belirginlemitir. Birine inanan K羹rtler, dierinin ayak簫lanmas覺na kat覺lmam覺lard覺r, hatta ba簫zen de h羹k羹metle birleerek ayaklan簫maya kar覺 koyarlar. Bu 癟arp覺kl覺k g羹簫n羹m羹ze kadar 繹nemli bir sosyal fak簫t繹rd羹r.

III. Dersim'in Alevi K羹rtleri, Os簫manl覺 襤mparatorluunun 癟繹k羹羹nden sonra ba覺ms覺zl覺klar覺n覺 talep etmekte ilk s覺radad覺rlar; bunu:

*  Genelde Osmanl覺 襤mparatorlu簫undan (onlar覺 mezhep sapk覺n覺 olarak g繹ren S羹nni sultan halifeden),

* 1914-1918 sava覺 s覺ras覺nda J繹n-T羹rklerin y繹nettii 襤mparatorluktan (sadece uzaktan kat覺l覺rlar),

* Yunan, Ermeni, Frans覺z d羹man簫lara kar覺 K羹rtlerle birlemek i癟in her zaman 襤slam birliinden  s繹z eden Mustafa   Kemal'in  y繹netimindeki 1919-1922 y覺llar覺n覺n T羹rk h羹k羹me簫tinden (S羹nni K羹rtlerin 癟ou Kema簫list h羹k羹mete kar覺 ancak halifelik kald覺r覺ld覺ktan sonra ayaklan覺rlar, i癟le簫rinden baz覺lar覺 J繹n-T羹rk ve Kemalist-lerle 1914-1923 savama kat覺l覺rlar),

IV. Alevi ortam覺, gelenek farkl覺l覺簫覺 ve coraf簾-tarihi durum Dersim'de ba覺ms覺z   K羹rdistan fikrinin 癟覺k覺覺n覺 kolaylat覺rm覺t覺r. Ko癟kiri-Dersim is簫yanc覺lar覺, Dersim yurdunda kimlikle簫rini koruma fikrine s覺n覺r koymadan, merkeziyet癟ilie ve T羹rkletirilmeye kar覺 sava覺rlar (1936-1938'da durum b繹yle idi). Dini s繹ylevleri daha gizli, eyh Sait d繹nemine g繹re dil ve tek et簫nik birlii daha az belirgindir.

V. Uzun s羹re birlikte yaamaya bal覺 olan ve Dersim'in ka癟aklara s覺簫覺nak olmas覺 olay覺 ile gelien K羹rt-Ermeni kardelii, Alevi-S羹nni inan癟 u癟urumunu art覺r覺r ve Ko癟kiri hareke簫tinin "zihniyetinde" 繹nemli rol oynar.

Dipnotlar

1)  u anki T羹rkiye'nin kuzey-dousun-da bulunan (Divrii/Sivas, Tercan/Erzincan ve Elaz覺) aras覺. 1930'lu y覺llarda ismi Tun簫celi olarak deitirilir. (B繹lgedeki bir癟ok isim gibi) Ko癟kiri, Sivas'a doru Dersim'in bat覺s覺na komu b繹lgeyi g繹sterir.

2) Nuri Dersimi, Hat覺rat覺m, s.99. Bu ki簫tap yazar 繹ld羹kten 13 y覺l sonra 1986'da Stockholm'da 癟覺kar.

3)  1937-38 Dersim Ayaklanmas覺. T羹rki簫ye'de silahl覺 K羹rt isyan覺 tekrardan 1984'te balar. (Tunceli/Dersim'de 1991'de. Yeni lke, 6-12.1991, s.12)

4) Ko癟kiri Ayaklanmas覺 ile ilgili bu ya簫z覺n覺n kaynaklar覺 u kitaplard覺r: (Rus ve Er簫meni kaynaklar覺n yokluu ve de ula覺lma簫yan T羹rk Askeri ariv dok羹manlar覺n覺n ek簫sikliini not ediyoruz; 襤ngiliz dok羹manlarla ilgili, Robert Olson'un verdii bilgilerden yararlan覺yorum. The Emergence of Kurdish Nationalism 1880-1925, Texes 1991/1. ya簫y覺n, 1989)

*  Nuri Dersimi,  K羹rdistan Tarihinde

Dersim (Bu kitap 1. yay覺n覺nda 1952 Ha簫lep/Suriye'de 癟覺kar. 1938'den beri burada s羹rg羹nd羹). Bu milliyet癟i K羹rd羹n iki kitab覺 bir癟ouna g羹venilir g繹r羹nen deerli bilgiler i癟erir.

*  Rahmi Apak, T羹rk 襤stiklal Harbi-簾癟 Ayaklanmalar (1919-1921), t.b.,  Ankara 1984 (T.C. Genelkurmay Bask. Harp Tarihi Dairesi Resmi Yay覺nlar覺, Seri No: 1, Gnkur. Bas覺mevi). Bu eski T羹rk askeri Ko癟kiri Ayaklanmas覺nda 繹nemli bir yer korur.

* Ali Kemali, Erzincan Tarihi, 襤st. 1930 (T羹rk癟e 2. yay覺n: 襤st. 1992).

* Faik Bulut, Belgelerle Dersim Rapor簫lar覺, 襤st. 1991. (Bir k覺sm覺 Ali Kemali'den alman dok羹man ve belirtileri)

* T.B.M.M. Gizli Celse Zab覺tlar覺, Anka簫ra 1980.

*  Ko癟kiri Ayaklanmas覺 bir癟ok T羹rk ki簫tab覺nda 繹nemli yer tutar. Buna kar覺n Bat覺l覺 dillerde Ko癟kiri 羹zerine yay覺n neredeyse yok. Frans覺zca M羹sl羹m Erdoan'覺n "Ko癟ki簫ri Ayaklanmas覺" (EHESS, Paris 1991) Ro簫bert Paris y繹netiminde yay覺nlanmam覺) ve 襤ngilizce R. Olson kitab覺nda 10 kadar sayfa. Age, s.28-29.

5)  Nakibendi eyhi Ubeydullah'覺n is簫teklerinin d覺覺nda (1880). Olson, age, s.2.

6) Martin Van Bruinessen, "Vom Osme-nismus   zum  Separatismus;   J.   Blasch-ke/M.van Bruinessen, Berlin 1989; R. Oi-son, age, s. 1-25.

7) K羹rt k繹kenli Kemalist tarih癟isi F覺rat, yak覺n覺r. M. erif F覺rat, Dou 襤lleri ve Varto

Tarihi, Ankara 1983 (1952), s.114.

8) Rus癟a bilen Ko癟kiri'den Alier, K羹rt sorununu 癟繹zebilmek i癟in Rus ordusu ile gizli ilikilerde bulunur. N. Dersimi, K羹r簫distan Tarihinde Dersim, s.280.

9)N. Dersimi, age, s. 118.

10) N. Dersimi, age, s. 118.

11) N. Dersimi, age, s.102.

12) N. Dersimi, age, s.114.

13)  H. Bozarslan, Kemalist T羹rkiye'de K羹rt Milli Meselesi, EHESS diploma an覺la簫r覺ndan; Robert Paris, Paris 1986, s.95. (Ya簫y覺nlanmam覺)

14)  Apak, age. s.152-153; N. Dersimi, K羹rdistan Tarihinde Dersim, s. 121-122; N. Dersimi, Hat覺rat覺m, s. 100; Nazmi Sevgen, "Ko癟kirili Alier", Tarih D羹nyas覺, Say覺 9, 襤stanbul 1950, s.378.

15) Tekke=Toplant覺, eitim ve konakla簫ma yeri.

16) N. Dersimi, age, s. 126.

17) Mark Sykes, The Caliphs Last Heri-tage, London 1915, s.584. S繹ylentiye g繹re Dersim'den gelen 1000 aile saym覺t覺r.

18) Hozat ve emikezek airetleri, Ba簫t覺  Dersim'den toplam     45.000  sava癟覺 1920'lerin sonunda bir toplant覺 esnas覺nda isyana kat覺ld覺klar覺n覺 belirtirler, N. Dersimi, K羹rdistan Tarihinde Dersim, s. 128. 1927'de tutulan  bir   istatistie   g繹re  Dersim'de 270.000 kii bulunur, N. Dersimi, age, s.57. N. Dersimi, b繹lge ve airetler hakk覺nda bil簫gi verir ve katilimi an dile getirir. T羹rkmen vilayetlerinin d覺覺nda Alevi olan Ko癟kiri

airetinin t羹m羹 T羹rk癟e biliyordu, N. Dersi簫mi, age, s.64-65 ve 126. Apak, age, s.151.

19) N. Sevgen, age, s.378.

20) Apak, age, s. 153. Alier'in yan覺nda onun sa kolu olan, dilini olduu kadar sila簫h覺n覺 kullanmay覺 da bilen kar覺s覺 Zarife Ha簫n覺m vard覺. iftin 癟ocuu yoktu. "Her y覺l Dersim'e giden Zarife Han覺m覺n, airetler aras覺nda b羹y羹k sayg覺nl覺覺 vard覺.". N. Dersi簫mi,    K羹rdistan Tarihinde Dersim, s.278-281'de Alier ve Zarife'ye sayg覺lar覺n覺 su簫nar. T羹rk subay覺 N. Sevgen de (age) Zari-fe'yi aynen tarif eder ve Alier'e duyduu sayg覺y覺 da gizlemez.

21)  N. Dersimi'nin rol羹, R. Olson'un, age, s.28'de fark ettii gibi pek a癟覺k deildi. Asl覺nda,  N. Dersimi, kendi  ilevinin 繹ne簫mini Hat覺rat覺m'da a癟覺klar, age, s. 105-117. Fakat baka hi癟bir yerde ne ismi ge癟er ne de g繹revinden s繹z edilir. Askeri bir lider deil簫di. Sosyalizm ve Toplumsal M羹cadeleler Ans. 1907, N. Dersimi, rol羹n羹n 繹nemini ka簫n覺tlar; ayn覺 ekilde H. Bozarslan, age, s. 122.

22)   N.  Dersimi, K羹rdistan Tarihinde Dersim, s. 159.

23)  Me癟o (Mi癟o) Aa, Mustafa Diyab Aa, Ahmet Rainiz ve Hasan Hayri, N. Der簫simi, K羹rdistan Tarihinde Dersim, s. 130-132.

24) N. Dersimi, age, s. 127.

25)  Asker geleneine bal覺 Apak, onu Y覺ld覺zeli/Yozgat 襤syan覺na kansan ve Der簫sim'e ka癟mak zorunda kalan bir haydut ve bir h覺rs覺z gibi tan覺t覺r. N. Dersimi'ye g繹re bir

K羹rt kahraman覺d覺r. N. Dersimi, age, s. 151.

26) mraniye'ye bal覺 olan Zara valisi,

27) Apak, age, s. 154.

28) Bu nedenle mraniye Olay覺 (=Ko癟-kiri Hadisesi) Ebubekir Haz覺m Tepeyran, Belgelerle Kurtulu Sava覺 An覺lar覺, 簾st. 1982, s.69.

29) R. Olson, age, s.32.

30)  Apak, age, s. 156. N. Dersimi, age, s. 145, 15 Mart. Tahir Erdoan ahin, Erzin簫can Tarihi, II. B繹l羹m, Erzincan 1987, s.457-458, tdare-i rfiyye'de 1 Martta Zara kaza簫s覺yla ilgili, 10 Martta b羹t羹n b繹lgeyi kapsar.

31) M羹sl羹m Erdoan, age., s.49-50.

32)  Apak, age, s. 155; N. Dersimi, age, s. 146, deiik bir cevap bulunur. (K繹kten yoketme" yerine "yerlerinden etme (s羹r簫me)")

33) Apak, age, s. 156. Yarbay Cemil Ca簫hit bu g繹reve d羹羹n羹lm羹t羹: Hastal覺覺n覺 ba簫hane ederek kabul etmemitir.

34) Apak, age, s. 156-157.

35) Apak, age, s. 162.

36)   Seyit'in 癟oulu  (?) (ahin "Sa-adat'tan", Apak "Sadat'tan" diye yazar.

37) N. Dersimi, age, s. 143. Bu yaz覺 bir簫ka癟 deiiklikle bir ay sonra tekrar kaleme al覺n覺r. 襤mzalarla birlikte 繹zeti:

Eer olay istenilen ekilde 癟繹z羹m bul簫maz ise, ayaklanma Dersim'in d覺覺nda Er簫zincan, Van, Diyarbak覺r ve Erzurum'a ka簫dar yay覺lacakt覺r. 襤ki M羹sl羹man halk aras覺n簫da kan akacak ve M羹sl羹manlar覺n d羹manla簫r覺n覺 sevindirecektir.

8 Nisan 1337

Saadattan: Alier

Ko癟kiri Airet Aalar覺: Muhammet Taki (Naki)

Dersim Airet Aalan: ibrahim, Musta簫fa, Mahmut, Seyithan, Munzur.

Tahir Erdoan ahin, Erzincan Tarihi, Erzincan 1987, II. b繹l羹m, s.460. Apak, age, s. 161, deiiklik g繹sterdii yerler parantez i癟ine al覺nm覺t覺r.

38)  Tepeyran, Nurettin Paa ile anlaa-m覺yordu. Ko癟kiri ile ilgili olaylar覺 age, s.69-84'de yazar.

39) Apak, 3 plan ve listelerle bunu a癟覺k簫lar, ayn覺 ekilde ahin de az 癟ok Apak'覺 繹zetler.

40) Apak, age, s. 164.

41) Apak, age, s.158-160.

42) Apak, age, s. 171.

43)  Bir taraftan d覺 g羹癟ler, stratejik ve petrol y繹n羹nden 癟覺karlar覺n覺n d覺覺nda bulu簫nan bu b繹lge ile ilgilenmezler, dier taraf簫tan isyanc覺lar覺n kendileri de yabanc覺 bir yar簫d覺m覺 reddederler. (N. Dersimi, age, s. 142.)

44) Olson, age, s.36-37 ve B羹lent Tan繹r, T羹rkiye'de Yerel Kongre 襤ktidarlar覺, 襤st. 1992, s.50.

45)  "Temiz ve asil bir d羹羹nce 羹r羹n羹" (Paa Kadri Cemil, Doza K羹rdistan, Ankara 1991/ 1. bask覺, Beyrut 1969, s.81

46) TBMM Gizli Celse Zab覺tlar覺, Anka簫ra 1980, II. b繹l羹m s.252-280 ve 513-519.

47)  N. Dersimi, age, s. 162-166. T羹rk h羹k羹metinin stratejisini 繹zetleyen, 21 Ekim

1921'de Ankara'dan gelen bir telgraf 襤ngi簫liz kaynaklar覺nda bulunur. (Olson, age, s.38-39)

48)   Erzincan milletvekili Emin Bey, TBMM Gizli Celse Zab覺ttan, s.248.

49) TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.249.

50) 襤癟ileri Bakan覺 R覺fat Paa'n覺n ilan覺: TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.250.

51) TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.251.

52) Bolu milletvekili Tunal覺 Hilmi Bey: TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.251.

53)  Gizli Celse Zab覺tlan   yay覺nlann覺n hangi 繹l癟羹de eksik olduu sorusu akla gelir. Birka癟 ay sonra, ubat 1922'de, b繹lgeye 癟ok s覺n覺rl覺 bir "繹zerklik" tan覺yan bir yasa projesi TBMM'ye sunulur. (Gizli Celse Za-b覺tlannda yer almaz). Yasa reddedilir. Ol簫son, age, bu projenin 繹zetini verir.

54)   Erzincan Milletvekili Emin Bey, TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.268.

55) Soyguncu, 癟apulcu, aki, ekavet vs.

56)  Erzincan Milletvekili Fevzi Efendi (TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.252): "At簫lara bindiler", Cengizler (Rus (?)), Ermeni簫ler, Yunanl覺lar, "Silahlann覺 ald覺lar"; onlan cezaland覺rmak hi癟 de abart覺l覺 deildi.

57)   Dersim'den  Hasan   Hayri   Bey: TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.253; Der-sim'den Mustafa Bey: TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.275.

58) N. Dersimi, age, s.262-264.

59) TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.267.

60) TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.253.

61) "... k繹t羹 y繹netim Dersimlilerin Rus-

lar'a kar覺 eilmelerine yol a癟ar", der Hasan Hayri Bey. Kendisi, ibirlii i癟in Ruslar'覺n ona verecei milyonlan kabul etmedii ek簫linde 繹v羹n羹r. TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.253. 襤癟 Anadolu Alevileri, 1970'li y覺llarda Kom羹nist ve dinsiz olarak su癟lan覺rlar. Jean-Fran癟ois Bayart, "Modern T羹rkiye'de Alevi Sorunu". O. Carre, G羹n羹m羹zde 襤slam ve Devlet, Paris 1982, s. 119.

62) Kendi 癟ocuklan onu bomak zorun簫da kal覺rlar - alt覺 saat s羹ren bir ikence. TBMM Gizli Celse Zab覺tlan, s.269.

63) TBMM, Gizli Celse Zab覺tlan, s.275.

64) Apak, age, s. 172.

65) Daha pratik olmak i癟in "Dersim" te簫rimini bir癟ok yerde, Ko癟kiri b繹lgesini de i癟ine alan b羹t羹n Dersim b繹lgesi i癟in kulla簫n覺yorum.

66)  Dersim, "(...) b繹lgesinin en 覺ss覺z, ula覺lmas覺 zor b繹l羹mlerinden biridir" (Van Bruinessen,   Agha,   Scheich und   Staat, s. 196). Van Bruinessen, Dersim Alevileri ile ilgili baz覺 bilgiler verir, age, s. 147-149. Anadolu Alevileri ile ilgili daha geni bilgi Krisztina Kehl-Bodrogi'nin, Die K覺z覺lba-Aleviten-Untersuchungen 羹ber eine esote-rische Glanbensgemeinschaft in Anatolien adl覺 kitab覺nda bulunur, Berlin 1988, s.62. Peter J. Bumke, "K覺z覺lba-Kurden in Der簫sim (Tunceli/T羹rkei), Marginalitat und He-resie", Anthropos, No: 74, 1979, s.330-348. 襤Molyneux-Seel'in yaz覺s覺 da, Dersim b繹lge簫si ile ilgili zengin bilgi i癟ermesinden dolay覺 繹nemlidir: "A Journey in Dersim", Geog-

raphical Jouinel, 44, 1994, s.49-68.

67) Bu 繹zellikle Safaviye'nin ah 襤sma簫il'in dedesi olan eyh C羹neyt'e kesin d繹n羹簫羹 ile olur.

68)  簾lk Safavi taraftarlar覺 k覺rm覺z覺 apka kullan覺yorlard覺. Abd羹lb璽ki G繹lpmarl覺, "K覺簫z覺lba",  襤slam Ansiklopedisi, 襤st.   1955, s.789 ve 襤rene Melikoff, "K覺z覺lba Sorunu", Turcica 6, Paris-Strasburg 1975, s.52.

69) Bektai: Hac覺 Bekta Veli s覺n覺f覺ndan olanlar (XIII./XIV. yy.) S羹nnilie uymayan (XVI. yy'dan sonra Devletin benimsedii din), Bektai s覺n覺f覺 ilk sultanlarla ilikide bulunmulard覺 ve Hac覺 Bekta Veli, Yeni癟e簫rilerin ba覺 olmutu. Yeni癟eriliin kald覺r覺l簫mas覺ndan bir y覺l sonra, Bektai s覺n覺f覺 da覺簫t覺ld覺 (1827) ve 1909'a kadar yasakland覺. 1925 y覺l覺nda Mustafa Kemal, dier dinler gibi onu da yasaklad覺.

70)  Sykes, bir Avrupal覺'n覺n merak覺yla Kemalist yazar Ulu'un Dersimliler aras覺n簫da bulunmas覺n覺, 襤slamiyet 繹ncesi dinlerin izlerini ("animizm",  "naturizm", "ama-nizm", Paganizm") not eder. Mark Sykes, The Caliphs Last Heritege, Londra 1915, s.570; Nait Ulu, Tunceli Medeniyete A癟覺簫l覺yor, 襤st. 1939, s.72-90.

71)  Van Rensselaer taraf覺ndan 1909 y覺簫l覺nda sorgulanan bir dedeye g繹re, "be kut簫sal kitab覺 kasteder; 襤brahim, Musa (Tevrat), Davut (Mezamir), 襤sa (襤ncil), Muhammet (Kuran)." Ayn覺 dede, 襤brahim'e gelen kitab覺 "Suhuf' diye 癟a覺rarak onun h璽l璽 Mezopo簫tamya'da yaad覺覺n覺 s繹yler. Van Renssela-

er, "襤brahim'in kitab覺" ile "Kuran 87 son" sayfas覺n覺n sonunda bir notla bunu a癟覺klar. Van Rensselaer, "The Alevis, or deifiers of Ali", Harvard Theological Review 2, New York 1909, s.346 ve 350-351.

72) Molyneux-Seel, age, s.67.

73) mer La癟iner, "Der Konflikt zwisc-hen Sunniten und Aleviten in der T羹rkei" = 襤slam und Politik in der T羹rkei, hg.; J. Blaschke/M. van Bruinessen, Berlin 1989 (1985), s.236-237.

74)  Van Rensselaer, age, s.341 ve 349; Molyneux-Seel, age, s.65.

75)  Ayn覺 zamanda T羹rk Alevileri de. Alevi K羹rtleri belirli bir yere kesin olarak yerletirmek i癟in uzun bir arat覺rma gerekir. Kehl-Bodrogi, age, s.92. Zaten K羹rt-T羹rk asimilasyon olaylar覺n覺n bu ayr覺m覺 yapmay覺 engellediini   g繹rebiliriz,   Bumke,  age, s.532.

76. Van Bruinessen, "The Ethnic 襤detity of the Kurds"; Peter Andrews, "T羹rkiye Cumhuriyeti'nde Az覺nl覺k Gruplar", Wies-baden 1989, s.614.

77)  Kendilerini K羹rtler gibi g繹rmeyen Alevi T羹rkmenler az覺nl覺ktad覺r.

78) S羹nni T羹rkler, i癟i ve devlet memu簫ru olarak ehirlere yerlemilerdir. Peter Andrevvs, age, s. 123-124. 1950'de Hozat, Nazmiye, Ovac覺k ve P羹l羹m羹r kazalar覺 i癟in Alevi Zaza k繹ylerinin y羹zdesini 73.5 olarak verir.

79) Dora/Ferbe/Doris Grasslin, Die Her-renlosen-Leber in eine K羹rdi senen Dorf,

1988, s.139.

80) Genelde g羹nl羹k iler i癟in "襤ttihat ve Terakki" partisinde yer alan Baha Sait Bey'in Bektailer ve K覺z覺lbalar 羹zerine 癟覺簫kan raporunda, b羹y羹k su癟lar i癟in bile ceza簫lar yer al覺r. Nejat Birdoan, Anadolu'nun Gizli  K羹lt羹r羹 Alevilik,  Hamburg  1990, s.371-377. Altm覺l覺 y覺llardan itibaren k繹y ortam覺nda Alevilerin geleneksel kurumlan neredeyse ilevini yitirir. Fakat Alevi kimli簫i,   1970'lerde sosyalist fikirlere d繹nen gen癟ler aras覺nda bile yaam覺n覺 korur. 襤svi癟簫re'ye g繹癟en T羹rk ve K羹rt Alevilerin tan覺kl覺簫覺n覺 buluyoruz: Merhaba, Zeitschrift 羹ber die Emigration aus der T羹rkei, Basel, 7. y覺l 4/1990, s.823.

81)  zellikle kad覺nlar覺 ilgilendiren cin簫sel iffet.

82)  H覺z覺r ve Oniki 襤mam'm Muharrem ay覺nda tuttuu oru癟 gibi (aure 癟orbas覺). Aleviler bir komuya ya da fakire verilen adak'a da lokma derler. Lokma, S羹nni kom簫ulara da verilir.

83)  Van Rensselaer, age, s.351. 196O'l覺 y覺llardan sonra Alevi gen癟leri Sosyalizme iten neden bu mudur?

84)  Merhaba, age, s.8 ve Bumke, "The Turkish Alevis-Boundaries and Percepti ons", = Andrevvs, age, s.511.

85) "lmek var, d繹nmek yok."

86) Bumke, K覺z覺lba-Kurden...., s.534.

87)  eyh ya da Pir terimi nadiren g繹r羹簫l羹r.

88)    Bumke,   The  Kurdish  Alevis...

s.514.

89)  rnein Kemali'nin tan覺kl覺覺; Faik Bulut, Belgelerle Dersim Raporlar覺,  襤st.

1991, s.76 ya da ah H羹seyin 羹zerine bilgi簫ler, Vital Cuinet, "La Turqui d'Asie", Paris 1892, 2, s.399.

90)  Bulut, age, s. 120. (T.C. Dahiliye Vekaleti Jandarma Umum Kumandanl覺-覺'n覺n 1930'larda haz覺rlad覺覺 ve kay覺t alt覺n簫da kiiye 繹zel olarak 100 adet bast覺rd覺覺 bro羹r羹n 191-246 aras覺ndaki sayfalar覺ndan al覺nm覺t覺r.)

91) Bumke, K覺z覺lba-Kurden..., s.535.

92)  N. Dersimi, Hat覺rat覺m, s.22; Moly-neux-Seel, age, s.52.

93)  Kemali, Erzincan Tarihi, 2. bask覺,

1992, s.66; Bulut, age, s.330.

94)   N.  Dersimi, K羹rdistan Tarihinde Dersim: Kistim Mar覺/Kitim Evliyas覺 (s.96-97) ve Yellice/Kangal'da H羹seyin Abdal Tekkesi.

95) Ferbe/Grasslin, age, s. 145-156.

96. Raymond H, Kevorkian/Paul B. Pa-bondjian, Osmanl覺 襤mparatorluunda Soy簫k覺r覺m ncesinde Ermeniler, Paris 1992, "Dersim Sanca覺", s.381-387; Molyneux-Seel, age, s.63.

97) Kevorkian/Paboudjian, age, s.381-387.

98)   Van Bruinessen, Etnik Kimlik..., s.619 (Aa, eyh ve Devlet, s. 154-155). Molyneux-Seel, age, s.49-68. Celile Celil, K羹rtlerle dost癟a ge癟inen Ermenilerden s繹z eder (Dersim'deki), "XIX. yy. Osmanl覺 襤m-

paratorluunda K羹ritler", Ankara 1992/Moscou 1973, s.32.

99) Rupen, Ermeni Bi覺r Partizan覺n An覺la簫r覺, 1990, s.64. Ayn覺 yazar 1907'de "Varto K羹rtleri ile ibirliinden" dolay覺 T羹rk ada簫leti taraf覺ndan tutukland覺覺n覺 s繹yler (s. 157). Burhan zk繹k, Osmanl覺lar Devrinde Der簫sim 襤syanlar覺, 簾st. 1937, s .8, 35, 68.

100)  "Vank Kilisesi, Ermenilerle K羹rt簫lerin s覺k覺 ilikide olduklar覺 b繹lgede ina edilmitir... Bu b繹lgedeki tap覺nak ortak iba簫det yeri 繹zelliinde idi. Ben de bir kere git簫mitim. Bu kilisenin rahiibi g羹venilir biriy簫di. Seyit R覺za, 繹nemli evnaklanm ve paras覺簫n覺 ona teslim etmiti. Ayaklanma an覺nda ra-

. hip bunlar覺 koruyordu. F'akat askerler rahi簫bin olunu tutuklay覺p onu ikence ile ko簫nutururlar. Evraklar覺 ve paray覺* al覺p Vank Kilisesi'ni yakarlar. Bir nniktar alt覺n覺n depo簫da g繹m羹l羹 kald覺覺 s繹ylenir." Faik bulut, age, s. 193.

101) "Seyit R覺za'n覺n Sesen Kalesi yak覺簫n覺nda Vank ad覺nda bir k繹 y羹 var. Koruma al簫t覺ndaki kilisesinde bir t覺ac bulunur... Bu ha癟'm ortas覺nda ceviz b羹y羹kl羹羹nde bir ey var. Bu 簾mam H羹seyin'im ba parmak kemi簫idir. Dersindiler, zorda kald覺klar覺 zaman bu kiliseye s覺覺n覺rlar ve ha癟'覺 繹perler. Ra簫hip, kimbilir ne zaman Mt羹n Dersim'e bu ha癟'a tapmay覺  繹retmiti."  Bulut, age, s.165-178; Vank Kilisesi ile ilgili s.178; Molyneux-Seel,   age,  s.63-64.   "Halvori Vank" olarak adland覺r覺lan bu K羹rt y繹resini tarif eder, acaba ayn覺 ye* midir? = "... The

sol remaining Armenian monastery ...of St. John the Baptist... This monastery owes it Immunity from destruction by the Kurds to its possession of a reputed miraculous relic of St. John the Baptist."

102) Garo Sasuni, K羹rt Ulusal Hareket簫leri ve Ermeni-K羹rt 襤likileri, Stockholm, 1986 (1929-31), s. 121 ve s. 153; A. Ter Mi-nassian, Ermeni Cumhuriyeti  1918-1920, s.59; Kari Meyer, Armenian und die Schwe-iz, Bern 1984, s. 106.

103)   Mustafa S繹nmez, Dou Anado簫lu'nun Hikayesi, Ankara 1990, s.83.

104)  Van Bruinessen, Vom Osmanis-mus.... age, s.123; Rouben, age, 18-20. b繹簫l羹m.

105)  J. der Alexanian, age, s.132-144; Birdoan, age, s.377-388. Baz覺 s繹ylentilere g繹re Aleviler kendi dindalar覺na g繹re/k覺yas簫la komu Ermenilere kar覺 haks覺zl覺k yapan簫lara daha 癟ok ceza veriyorlard覺.

106)  Nuri Dersimi, Hat覺rat覺m, s.42 ve K羹rdistan Tarihinde Dersim, s.41-42. Der簫simi, aralar覺nda Dersim'e s覺覺nma hakk覺n簫dan faydalanan mehur "Rupen iman-yan"覺n da bulunduu Ermenilere deinir.

107)  N. Dersimi, K羹rdistan Darihinde Dersim, s.115. Alier, Ocak 1918'de Erzin簫can'da Murat Paa ile g繹r羹羹r.

    108) N. Dersimi, K羹rdistan ..... age,

s.123.

109)  J. der Alexanion, age, s.132-144. Ermeni Gazaros der Alexanian anlat覺r.

110) Apak, age, s.155; Olson, age, s.33.

111) Apak, age, s. 154.

112) N. Dersimi, K羹rdistan...., s. 158.

113) Erzincan milletvekili Fevzi Efendi. TBMM Gizli Celse Zab覺tlar覺, s.252.

114)  Erzincan milletvekili Emin Bey. TBMM, G.C.Z., s.269.

115)  Erzincan milletvekili Emin Bey. TBMM G.C.Z., s.270.

116. Mu milletvekili Hac覺 Ahmet Efen簫di, TBMM G.C.Z., s.270.

117)  Erzincan milletvekili Emin Bey, TBMM G.C.Z., s.270.

118)   Dersim milletvekili Hayri Bey. TBMM G.C.Z., s.270.

1936-1938 Dersim 襤syan覺 esnas覺nda Er簫menilerle kar覺lat覺rma bir kez daha yap覺l覺r.

"Airetler bize ihanet ettiler. Hi癟 kimse bize yard覺m etmiyor. Fakat unu unutma簫y覺n: Eer bizi yok ederlerse (askerler), sizin de kafan覺z覺 u癟ururlar (Ermeniler gibi)... Bu ihaneti b覺rak覺n..." Bulut, age, s. 189; Halis Paa'n覺n s.l43'te yer alan raporu da bu kor簫kuyu dorular. Ermenilere g繹re yaralay覺c覺 deneyim Dersimlilerle s覺n覺rl覺 deildi. 1924'te birinci Azad簾 Kongresinde, eyh Sait, Ermenilerle ayn覺 kaderi 癟ekmektense hainleri yard覺ma 癟a覺rman覺n daha uygun olaca覺n覺 s繹yler. (Van Bruinessen, Aa, eyh ve Devlet, s.404). Ararat 襤syan覺n覺n li簫deri Nuri Paa, T羹rklerin "Ermeniler" gibi K羹rtleri de yok edecekleri fikrini savunu簫yordu. (襤hsan Nuri Paa, Ar覺 Da覺 襤syan覺, 襤st. 1922, s.49.)

119) Ali Kemali, Erzincan Tarihi; Bulut,

age, s. 100; N. Sevgen, age, s.379.

120)  Kemali; Bulut, age, s.75; Dersimi, K羹rdistan Tarihinde Dersim, s.75-93 ya da Hat覺rat覺m, s. 173;  Van Bruinessen, K羹rdis-tan'da Soyk覺r覺m (Chop. An almost forgot-ten massacre: Dersim 1937-1938).

121)   Van Bruinessen, Aa, eyh ve Devlet, s. 17 襤ve 208.

122)  Tanzimat,  Abdulhamit ve J繹n-T羹rkler d繹neminde  Osmanl覺  Devletinin Dersim'e girme 癟abalan art覺 g繹stermitir. Molyneux-Seel'in, age, s.51'de yapt覺覺 yo簫rum biraz abart覺l覺 g繹r羹n羹r: "The Dersim (...) were in the end reduced to complete sub-mission. The villages were destroyed, their flocks seized, and they vere left in a state of wretched poverty"; Burhan zk繹k, Osman簫l覺lar Devrinde Dersim 襤syanlar覺, 襤st. 1937.

123) N. Dersimi, K羹rdistan...., s.77-78.

124) B羹y羹k Erkan覺 Harp Reisinin M羹ta簫l璽alar覺, Bulut, age, s.139-141; T羹rk Ansik簫lopedisi, Ankara 1965; Nait Ulu, Tunceli Medeniyete A癟覺l覺yor, 襤st. 1939.

125)  Gazaros der Alexanian = Jacques der Alexanian, Euphrate'覺n zerinde G繹k簫y羹z羹 Kararm覺t覺, Paris 1988, s.338-339.

126) J. Der Alexanian, age, s.79.

127) Askeri arivler, 7 N 1633. "Subli-me Porte" Frans覺z el癟iliinin askeri ataesi bile (1901) Hamidiye Alay覺na balayarak "ekiyahk" ve "ayaklanma" olaylar覺n覺 Pa簫ris'e bildirir.

128) Bulut, age, s. 183.

129)  K羹rt癟e "baht", Dersimi, K羹rdistan

▌覺覺rLZTur 5

Tarihinde Dersim, s.41-42 ve Ali Kemali, Er簫zincan Tarihi (F. Bulut taraf覺ndan, age, s.71).

130) Bulut, age, s. 183.

131) TBMM G.C.Z., s.253.

132.  H.  Bozarslan, K羹rt Sorunu...., s.153.

133) Bumke, Alevi K羹rtler..., s.514.

134)   ahin, age, s.454.  Seyit R覺za, 1937-1938 isyan覺n覺 balatmadan 繹nce bir簫癟ok k繹y aas覺 ile Halvori k繹y羹n羹n ziyaret yerinde toplan覺r. Buran覺n kutsal suyundan i癟erek sonuna kadar savaacaklanna yemin ederler. (Ebubekir Pamuk癟u, Dersim Zaza Ayaklanmas覺n覺n Tarihsel K繹kenleri, 襤st. 1992, s. 123.)

135) N. Dersimi, ka癟madan 繹nce baba簫s覺n覺n iirlerini yanma almad覺覺 i癟in piman簫l覺k duyar, Hat覺rat覺m, s.27.

136) Cemil, age, s.81-82 ve N. Dersimi, Ha羹rat覺m, s. 112 ve K羹rdistan Tarihinde Dersim, s. 155.

137) Nuri Dersimi, Hat覺rat覺m, s.H2'den bir 繹zet ve al覺nt覺d覺r.

138) "Elbet Mevl璽m bize bir f覺rsat verir / Eser 覺lg覺t 覺lg覺t yeli Ko癟kiri'n", M羹sl羹m Er簫doan, age, s. 173.

139) "(...) Ordular覺 / Kahrettiler barbar簫lar覺 / Vatan i癟in 繹leceiz / 襤stemeyiz Mool-lar覺".

140) Alier, iirlerinde T羹rk癟eyi, Zaza-cay覺 ve Kurman癟iyi kullan覺yordu.

141)  ahin, age, s.452. T羹rkmenler de kendilerini K羹rt olarak nitelemi olabilirler. Erzincan yak覺n覺ndaki bir k繹yde oturanlar

Alevi olduklar覺 i癟in kendilerini "K羹rt" say簫d覺klar覺n覺 bana s繹ylemilerdi; "T覺rk"lar onlar i癟in S羹nnilerdir, (Bruinessen, Aa, eyh ve Devlet, s.36-38.) T羹rk癟enin genel anlam覺n簫da bir baka neden daha var: Zaza -Ko癟kiri-Dersim 癟ounlukta olan- ve Kunnan癟i ara簫s覺nda anlama yetersizlii. Zaza dili, dilbilim a癟覺s覺ndan Kurman癟i ve Sorani K羹rt癟esinden farkl覺 ve ayr覺 bir dildir, fakat etnik a癟覺dan kendileri 癟ounlukla K羹rt gibi g繹ren kiiler taraf覺ndan konuulan bir dildir. 1988'den itibaren isve癟'te yay覺nlanan PlYA gazetesi, Zazalarm farkl覺 kiilikleri 羹zerine dikkat 癟e簫ker.

142) Martin van Bruinessen, Aa, eyh ve Devlet (4. ve 5. B繹l羹m), Vom Osmanis-mus.

143) Hamidiye Alaylar覺 ile ilgili Abd羹l-hamit'in tarihi genelde islam dinine ve di簫er ulu dinlere kar覺 verdii destei dikkate almak gerekir. F. Georgeon, "Son S覺癟rama (1878-1908)", Paris 1989, s.533-534.

144) Van Rensselaer, age, s.345 ve 347; M. Sykes, age, s.572.

145) elebi Cemalettin Efendi, I. D羹nya Sava覺 s覺ras覺nda Bektailerin temsilcisi idi ve Hac覺 Bekta Tekkesinde oturuyordu. Dersim'e, Hac覺 Bekta'in kendisi deil de XV. yy. Bektaileri gidiyordu. N. Dersimi, K羹rdistan Tarihinde Dersim, s. 101.

146)  R覺za Tevf覺k (E.E. Ramsaur, The Young Turks Princeton, 1957, s. 113). Ber-nard Lewis, Modern T羹rkiye'de islam ve Laikliin Douu,  Paris   1988  (Oxford

1961), s.357.

Hac覺 Bekta Veli, Yeni癟erilere bakan簫l覺k ettiine g繹re, Yeni癟eriler s覺k癟a ayaklan簫m覺 olsalar da ve 1824'ten 1908'e kadar Bektai d羹zeni Abd羹lhamid'e kar覺 dursa da, Bektailerin genel olarak devlete kar覺 direndiklerini s繹ylemek zordur.

147) Kehl-Bodrogi, age, s.45.

148)  F覺rat, age, s.95-99, 106-107, 117, 120; Van Bruinessen, Aa, eyh ve Devlet, s,425-426.    .

Erzincan b繹lgesi ile ilgili kulaktan duy簫ma. Cibranlarm, S羹nni K羹rt aireti taraf覺n簫dan s繹m羹r羹lm羹 ve kullan覺lm覺 olan Var簫to'daki Honnek Alevi K羹rt airetinin olu olan F覺rat, rastgele Kemalist簾ere bal覺 bir ta簫rih癟i olmam覺t覺r. Hormekler, 1891'den beri Hamidiye'癟ilerin ayr覺cal覺klar覺ndan faydala簫nan Cibra覺覺iar覺n 羹st羹nl羹klerinden kurtulmak i癟in Kemalistlerle birleiyorlard覺. (F覺rat, age, ayn覺 sayfalar)

149)  Van Bruniessen, Vom Osmanis-mus...., s.133.

150)  Ekrem Cemil, Muhtasar Hayat覺m, Ankara 1992 (1989).

151) Hamit Bozarslan, "K羹rt Milliyet癟i簫lii?"; E. Picard, K羹rt Sorunu, Paris 1991, s.104.

152)  K璽z覺m Karabekir, istikl璽l Harbi簫miz, istanbul 1960, s.1103, 1112; H. Bo簫zarslan, Kemalizm ve K羹rt Sorunu; H. Ha簫kim, K羹rtlerin tesinde G繹癟, Paris 1992, s.72.

153) Hamit Bozarslan, Milli K羹rt Soru-

nu..., s.95.

154)   Van Bruniessen, Aa, eyh ve Devlet, s.401.

155) R. Olson, age, s.35.

156) R. Olson, age, s.96-97. II. B繹l羹m簫de a癟覺klam覺t覺k, Ermenilerin ba覺na gelen簫ler, eyh Sait'in d羹羹ncesini bir par癟a etki簫lemitir.

157)  eyh Sait ile Ortodoks ulema ve 1924'te kald覺r覺lan halifelie bal覺 din g繹簫revlileri aras覺ndaki ilikiyi hat覺rl覺yorum. Van  Bruniessen,   Vom   Osmanismus..., s. 149-153.

158)   Olson,  age, s. 163; Bruniessen, Vom Osmanismus..., s.162.

159)   Terc羹man gazetesi,  10.09.1986 (Kurtul Altu: "Cel璽l Bayar Anlat覺yor"; Kritik Olaylar覺n Arka B繹l羹m羹). Mehmet Bayrak'm notlar覺ndan, Paa Kadri Cemil (=Zinar Sinop簾), Doza K羹rdistan, Ankara 1991 (1969), s.243.

160)  Saadabat Pakt覺na g繹t羹r羹r (8 Tem簫muz 1937). K羹rt temsilcileri italya ve Yu簫nanistan'dan parasal yard覺m g繹r羹rler. (H. Bozarslan, age, s. 184.)

161)  N. Dersimi, K羹rdistan Tarihinde Dersim, s. 187 ve 257.